Білет 24. Гісторыя Беларусі

1. Культура Беларусі ў 60-я гг. ХІХ — пачатку ХХ ст. Умовы і асаблівасці фарміравання беларускай нацыі

1. Адукацыя. У галіне адукацыі ў 1864 г. пачалася школьная рэформа, у адпаведнасці з якой навучанне станавілася ўсесаслоўным. Аднак у 1887 г. распараджэннем мiнiстра асветы (згодна з так званым «Указам аб кухарчыных дзецях») забаранялася прымаць у гiмназii дзяцей кухарак, прачак, дробных гандляроў i г. д.

Падручнікі, які рыхтаваліся для школ Паўночна-Заходняга краю, сваім зместам адпавядалі пазiцыям заходнерусізму. Згодна з гэтай тэорыяй, адным са стваральнікаў якой быў гісторык, аўтар прац па палітычнай і царкоўнай гісторыі Беларусі М. Каяловiч, беларусы разглядаліся як састаўная частка рускага этнасу, а галоўны напрамак развiцця беларускага краю звязваўся з вяртаннем яго ад польскага каталiцтва да рускага праваслаўя.

Пачатковую адукацыю ў другой палове XIX ст. давалi ў сельскай мясцовасцi народныя вучылiшчы і царкоўнапрыходскiя школы, а ў гарадах — гарадскiя вучылiшчы. У Беларусi былi адкрыты настаўнiцкiя семiнарыi для падрыхтоўкi настаўнiкаў пачатковых школ. Настаўніцкую семінарыю ў Нясвіжы скончыў Якуб Колас (Канстанцiн Мiцкевiч). Сярэднюю адукацыю можна было атрымаць у гiмназiях. Яны падзялялiся на класiчныя, дзе пераважалi гуманiтарныя прадметы і вывучэнне старажытных моў, i рэальныя — з вывучэннем матэматычных i прыродазнаўчых прадметаў.

У 1864 г. у сувязi з падзеямі паўстання 1863—1864 гг. быў закрыты земляробчы iнстытут у Горы-Горках Магiлёўскай губернi. Атрымаць вышэйшую адукацыю выхадцы з Беларусi маглi толькi ў вышэйшых навучальных установах Расiйскай iмперыi.

Да канца XIX ст. колькасць пiсьменных людзей у Беларусi заставалася нiзкай. Пераважная большасць насельнiцтва, найперш сялянства, была непiсьменнай.

2. Беларусазнаўства. У пачатку ХХ ст. развівалася беларусазнаўства. У трохтомным даследаванні акадэмiка Я. Карскага «Беларусы», якое называюць «энцыклапедыяй беларуса знаўства», было дадзена ўсебаковае навуковае абгрунтаванне самабытнасцi беларусаў як асобнага славянскага народа. Гiсторык М. Доўнар-Запольскі абгрунтаваў палажэнне аб iснаваннi самабытнага беларускага народа, «яго адметнасцi ад iншых славянскiх народаў», наяўнасцi ў яго арыгiнальнай культуры i мовы, выказваўся за «яго права на самастойнае iснаванне».

Сярод дасягненняў еўрапейскага ўзроўню ў тэхнiчных навуках вызначаюцца працы прафесара Я. Наркевiча-Ёдкi. Ён прапанаваў i абгрунтаваў выкарыстанне электраграфii для дыягностыкi стану здароўя чалавека. Гэта вынаходства ляжыць у аснове электратэрапii. Першае яго навуковае адкрыццё — прыбор для рэгiстрацыi навальнiцы па электрычных разрадах — стала першым радыёпрыёмнiкам, або «бяздротавым тэлеграфам» пры перадачы электрычных сiгналаў на адлегласць.

3. Літаратура. Iстотную ролю ў станаўленнi беларускай лiтаратурнай мовы і літаратуры адыграў Францішак Багушэвiч. Ён адным з першых сярод беларускiх пiсьменнікаў адзначыў самастойнасць роднай мовы i стаў своеасаблiвым «бацькам» беларускага адра джэння. У канцы XIX ст. выйшлi з друку зборнiкi яго вершаў «Дудка беларуская» i «Смык беларускi» пад псеўданiмамi «Мацей Бурачок» i «Сымон Рэўка з-пад Барысава». У прадмове да «Дудкі беларускай» паэт пiсаў: «Шмат было такiх народаў, што страцiлi наперш мову сваю, так як той чалавек прад скананнем, катораму мову займе, а потым i зусiм замёрлi. Не пакiдайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлi!..»

Як стваральнiк новай беларускай лiтаратуры i лiтаратурнай мовы ўвайшоў у гiсторыю паэт Янка Купала (Iван Луцэвiч) — аўтар п’ес «Паўлiнка», «Раскiданае гняздо» i iнш. У творчасцi Янкi Купалы спалучалiся тэмы пратэсту сялянства i барацьбы за нацыянальнае адраджэнне. Купалаўскi верш «А хто там iдзе?» рускi пiсьменнiк М. Горкi лiчыў «народным гiмнам беларусаў» i зрабiў яго пераклад на рускую мову.

У першым зборніку сваіх вершаў «Песні-жальбы» Якуб Колас апаэтызаваў вобраз беларуса-мужыка, які, нягледзячы на цяжкія ўмовы жыцця, застаецца аптымістам і верыць у адраджэнне роднага краю. Я. Колас пачаў працу над паэмамі «Новая зямля» і «Сымон-музыка».

Запаветам паэта свайму народу стаў верш-гiмн «Пагоня» Максіма Багдановiча.

У пачатку ХХ ст. ярка раскрыўся талент беларускай паэткі i рэвалюцыянеркi, аўтара «Першага чытання для дзетак беларусаў» Цёткі (Алаізы Пашкевіч).

4. Тэатр і мастацтва. Тэатральнае жыццё ў Беларусi было звязана з дзейнасцю Першай беларускай трупы Iгната Буйнiцкага, якi лiчыцца стваральнiкам беларускага прафесiйнага тэатра.

Адным з найбольш вядомых жывапісцаў Беларусі быў Казімір Альхімовіч, карціна якога «Пахаванне Гедыміна» атрымала сусветную вядомасць. У шэрагу сваіх палотнаў мастак паказаў пакутлівы лёс і цяжкую працу сялян, напісаў таксама серыю карцін па матывах творчасці А. Міцкевіча.

Таленавiты кампазiтар i мастак Напалеон Орда, якi амаль 25 гадоў падарожнічаў па Беларусі, пакiнуў каля 1000 замалёвак, звязаных з жыццём вядомых людзей і помнiкамі беларускага дойлiдства.

На працягу шэрага гадоў вядомы рускі мастак Ілья Рэпін жыў у маёнтку Здраўнёва пад Вiцебскам, дзе напiсаў кампазiцыйны партрэт «Беларус».

Пэўную ролю ў развіцці жывапісу адыгралi прыватныя мастацкія школы. Адну з iх стварыў у Вiцебску аўтар шматлікіх карцін, якія адлюстроўвалі рысы яўрэйскага побыту, Юдаль Пэн. У яго школе прайшоў першую падрыхтоўку як жывапiсец ураджэнец Віцебшчыны Марк Шагал, які стаў сусветна вядомым мастаком ХХ ст.

5. У развіцці архітэктуры спалучаліся элементы розных мастацкіх стыляў мінулага. У псеўдарускім стылі па ўсёй Беларусі ў другой палове ХІХ ст. разгарнулася будаўніцтва так званых цэркваў-«мураўёвак». Іх назва пайшла ад прозвішча віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва. Такім чынам на тэрыторыі Беларусі пашыраўся ўплыў рускай праваслаўнай царквы і пераадольваліся наступствы паўстання 1863—1864 гг. Прыкладамі выкарыстання псеўдарускага стылю сталі таксама капліца князёў Паскевічаў у Гомелі, Пакроўскі сабор у Гродне, Свята-Уваскрасенскі сабор у Барысаве. Будынкі навучальных устаноў звычайна ўзводзіліся ў стылі класіцызму, тэатры — у стылі барока, касцёлы — у стылі неаготыкі, напрыклад касцёл Святога Роха ў Мінску. Найбольш вядомы помнiк, якi спалучае рысы раманскай i гатычнай архiтэктуры, — касцёл Святых Сымона i Алены (у народзе яго называюць Чырвоным). Ініцыятарам яго будаўніцтва быў Э. Вайніловіч, які ўвекавечыў памяць аб сваіх заўчасна памерлых дзецях: 12-гадовым сыне і 19-гадовай дачцэ.

На мяжы ХІХ—ХХ стст. узнік архітэктурны стыль мадэрн, у якім будаваліся чыгуначныя вакзалы, прамысловыя збудаванні, банкі, жылыя дамы, гасцініца «Еўропа» ў Мінску і інш.

6. Фарміраванне беларускай нацыі. Другая палова ХІХ — пачатак ХХ ст. сталі вырашальным этапам у працэсе фарміравання беларускай нацыі. Нацыя — гэта супольнасць людзей, якая склалася гістарычна, з характэрным для яе сталым пражываннем на адной тэрыторыі, агульнасцю гаспадарчага жыцця, літаратурнай мовай, агульнасцю рыс культуры і псіхалогіі. Станаўленне беларускай нацыі адбывалася ў складзе Расійскай імперыі ва ўмовах адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці.

Складванне нацыі характарызавалася фарміраваннем нацыянальнай самасвядомасці — сукупнасці ідэй, уяўленняў, перакананняў, вераванняў, у якіх народ асэнсоўвае сябе як нацыянальную супольнасць і гістарычныя карані свайго паходжання. Адной з форм праяўлення нацыянальнай самасвядомасці сталі саманазвы народа. У канцы XIX — пачатку XX ст. назвы «Беларусь» і «беларусы» замацоўваюцца за ўсёй этнічнай тэрыторыяй беларусаў. Частка насельніцтва Беларусі называла сябе тутэйшыя. У некаторых мясцовасцях існавалі рэгіянальныя назвы, якія адносіліся да значных тэрыторый: «палешукі» — да ўсяго Палесся, «пінчукі» — да яго асобных частак.

Па нацыянальным складзе больш за 65% насельніцтва Беларусі з’яўляліся беларусамі, каля 15% — яўрэямі, 6% — рускімі, больш за 5% — палякамі, каля 5% — украінцамі. Больш за 90% беларусаў пражывала ў сельскай мясцовасці і займалася сельскай гаспадаркай. Па канфесіянальным складзе сярод насельніцтва пераважалі праваслаўныя, якія складалі каля 2/3.

Працэс фарміравання беларускай нацыі быў звязаны з афармленнем беларускай нацыянальнай ідэі — уяўленнямі, у якіх прадстаўнікі інтэлігенцыі выражалі разуменне беларусаў як самастойнай і самабытнай супольнасці людзей. Сутнасцю нацыянальнай ідэі стала дасягненне беларусамі ўласнай дзяржаўнасці. 

2. Алімпійскія дасягненні спартсменаў Рэспублікі Беларусь

1. Выхад беларускіх спартсменаў на алімпійскую арэну адбыўся ў 1956 г. у складзе каманды Савецкага Саюза. Чатырохразо вымі алімпійскімі чэмпіёнамі станавіліся на трох Алімпіядах фехтавальшчыкі В. Сідзяк і А. Бялова, імя якой занесена ў Кнігу рэкордаў Гінеса. Тройчы ўздымаўся на вышэйшую прыступку алімпійскага п’е дэстала чэмпіён XVIII, XIX, XX Алімпійскіх гульняў па вольнай барацьбе, неаднаразовы чэмпіён свету і СССР А. Мядзведзь. Ён прызнаны лепшым барцом вольнага стылю XX ст. і ўдастоены спецыяльнай узнагароды ЮНЕСКА «За высакароднасць у спорце».

«Цудам з коскамі» называлі балельшчыкі беларускую гімнастку В. Корбут — чэмпіёнку ХХ і ХХІ Алімпійскіх гульняў, якая ў 1972 г. была прызнана лепшай спартсменкай свету.

2. Спартыўныя дасягненні алімпійцаў Рэспублікі Беларусь. Упершыню Рэспубліка Беларусь была прадстаўлена самастойнай нацыянальнай камандай на ХХVІ Алімпійскіх гульнях у 1996 г. Залатыя медалі тады заваявала К. Хадатовіч (акадэмічнае веславанне, байдарка-адзіночка). Яна была таксама прызёрам яшчэ трох Алімпійскіх гульняў, лепшай спартсменкай Беларусі ў 1996 і 1999 гг.

Шасціразовым пераможцам Алімпіяды 1992 г. па спартыўнай гімнастыцы стаў В. Шчэрба, які на наступнай Алімпіядзе заваяваў яшчэ чатыры бронзавыя медалі. Як уладальнік шасці залатых медалёў, заваяваных на адной Алімпіядзе, занесены ў Кнігу рэкордаў Гінеса. В. Шчэрба з’яўляецца 14-разовым чэмпіёнам свету, у тым ліку ва ўсіх дысцыплінах спартыўнай гімнастыкі ў асабістым і камандным першынстве, а таксама на ўсіх шасці гімнастычных снарадах. Прызнаны лепшым спартсменам свету ў 1991—2000 гг.

У 2001 г. лепшай спартсменкай Беларусі была прызнана Я. Карольчык — чэмпіёнка ХХVІІ Алімпійскіх гульняў па штурханні ядра. На ХХVІІІ Алімпійскіх гульнях у 2004 г. беларуска Ю. Несцярэнка заваявала залаты медаль у бегу на 100 м, які лічыцца адным з самых прэстыжных відаў жаночай лёгкай атлетыкі.

На ХХХ Алімпійскіх гульнях 2012 г. у Лондане два новыя сусветныя рэкорды ўстанавіў бе ла рус кі стралок С. Мартынаў. Тэнісістка В. Азаранка, якая ўпершыню ў гісторыі беларускага тэніса ў 2012 г. стала першай ракеткай свету, разам з М. Мірным змагла перамагчы гаспадароў тэніснага корта. Упершыню ў гісторыі суверэннай Беларусі ў плаванні, дзе ніколі не было алімпійскіх узнагарод, чэмпіёнка свету 2011 г. у плаванні на 100 м вольным стылем А. Герасіменя заваявала адразу два сярэбраныя медалі. А ў 2016 г. яна ў плаванні на 50 м вольным стылем атрымала бронзавы медаль.

Першае ў гісторыі суверэннай Беларусі золата на ХХІ зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 г. атрымаў фрыстайліст А. Грышын, для якога гэта Алімпіяда стала чацвёртай. Яго дасягненне паўтарыў А. Кушнір на зімовай Алімпіядзе 2014 г. у Сочы. Золата ў лыжнай акрабатыцы заваявала А. Цупер, для якой гэта Алімпіяда была пятай. Таксама ў Сочы першай у гісторыі зімовых відаў спорту трохразовай алімпійскай чэмпіёнкай, якая атрымала тры залатыя медалі ў асабістых лыжных гонках на адной Алімпіядзе, стала Д. Домрачава. За свой спартыўны подзвіг беларуская біятланістка ўдастоена звання «Герой Беларусі». На Алімпійскіх гульнях 2016 г. у Рыа-дэЖанэйра першы ў гісторыі залаты алімпійскі медаль у скачках на батуце заваяваў У. Ганчароў.

3. Тлумачэнне прычынна-выніковых сувязей паміж гістарычнымі фактамі

Раскрыццё прычынна-выніковай сувязі паміж спыненнем існавання СССР і пачаткам інтэграцыйнага працэсу паміж Рэспублікай Беларусь і краінамі Садружнасці Незалежных Дзяржаў

З распадам былога СССР адбыўся разрыў адзінай эканамічнай прасторы, разбурыліся гаспадарчыя сувязі паміж былымі савецкімі рэспублікамі, якія існавалі ў межах народнагаспадарчага комплексу. У працэсе пошуку шляхоў пераадолення крызісных з’яў і аднаўлення
былых эканамічных сувязей на новай рыначнай прасторы Рэспубліка Беларусь асаблівую ўвагу надае аднаўленню на раўнапраўнай і ўзаемавыгаднай аснове сувязей з дзяржавамі СНД, якія раней уваходзілі ў склад СССР, найперш з Расіяй.