Білет 23. Гісторыя Беларусі

1. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст.

1. Адмена прыгоннага права стала найбольш значнай падзеяй сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі ў другой палове ХІХ ст. Прычыны яго адмены заключалiся ў тым, што iснаванне феадальнапрыгоннiцкiх адносiн абумоўлiвала адсталасць краiны. Паступова выспявала думка правесцi сялянскую рэформу «зверху», не чакаючы, пакуль аграрнае пытанне будзе вырашана «знiзу» шляхам сялянскага бунту.

Умовы вызвалення памешчыцкiх сялян ад прыгоннай залеж насцi былi вызначаны ў падпiсаным Аляксандрам II 19 лютага 1861 г. Манiфесце. Сяляне атрымалi асабiстую свабоду i пэўныя грамадзянскiя правы, якiя карэнным чынам змянiлi iх становiшча. Аднак былыя памешчыцкiя сяляне не атрымалi зямлi. Зямля прызнавалася ўласнасцю памешчыкаў.

Сяляне павiнны былi выкупляць зямельныя надзелы па ўстаноўленай урадам і значна завышанай цане. Правiлы выкупной аперацыi, эта значыць выплаты сялянамi грошай за зямельныя надзелы, былi наступнымі. Дзяржава закладвала за сялян частку выкупной сумы, каб яны маглі разлічыцца з памешчыкамі. Вяртаць гэтую пазыку сялянам трэба было на працягу 49 гадоў з вялікімі працэнтамі. Памер выкупу значна перавышаў рэальны кошт зямлі. Агульная сума, якую сяляне вымушаны былi заплацiць за зямлю, у 3 разы перавышала яе рыначны кошт.

Да поўнага выкупу зямлi сяляне знаходзіліся ў часоваабавязаным становішчы i павiнны былi за карыстанне надзелам зямлi, як i раней, адпрацоўваць паншчыну або плацiць памешчыку чынш (грашовы аброк). Пазямельныя адносіны часоваабавязаных сялян і памешчыкаў афармляліся ў дакументах, якія атрымалі назву ўстаўныя граматы. Іх складалі прадстаўнікі мясцовых памешчыкаў.

У вынiку ажыццяўлення сялянскай рэформы памешчыкi ў Беларусі захавалі ў сваёй уласнасцi больш за палову ўсiх зямель — прыкладна ў 2 разы больш, чым у iншых губернях еўрапейскай часткi Расii. Сялянскiя надзелы ў Беларусі складалi толькi 1/3 усёй зямлi.

Рэформа абумовіла маруднае развiццё капiталiстычных адносін у сельскай гаспадарцы па «прускім шляху», калі захоўвалася ўласнасць памешчыкаў на зямлю.

2. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі было адзначана правядзеннем сталыпінскай аграрнай рэформы ў пачатку ХХ ст. Ажыццяўленне рэформы пачалося з 1906 г. па iнiцыятыве прэм’ермi нiстра Расii (гродзенскага губернатара ў 1902—1903 гг.) П. А. Сталыпiна. Яе першапачатковым этапам стала разбурэнне сялянскай абшчыны i замацаванне абшчынных зямельных надзелаў у асабiстую ўласнасць сялян, якiя іх апрацоўваюць. Сяляне маглi замаца ваць зямлю ва ўласнасць у водрубе за кошт выдзялення ўчастка ў межах вёскi. Калi селянiн перасяляўся з вёскi на ўчастак, што знаходзiўся за межамi вёскi, то гэты ўчастак называлi хутарам, а селянiна хутаранiнам. Да стварэння хутарской гаспадаркi iмкнулiся заможныя сяляне, якiх назвалі кулакамi. Яны сталi адной з крынiц фармiравання сельскай буржуазii.

Выхад сялян з абшчыны актыўна праходзіў у Магiлёўскай i Вiцебскай губернях, дзе ва ўмовах існавання падворнага землекарыстання сяляне iмкнулiся вызвалiцца з-пад залежнасцi абшчыны. У Гродзенскай, Мiнскай, Вiленскай губернях сялянская абшчына не iснавала, што паспрыяла замацаванню хутарской гаспадаркi яшчэ да правядзення сталыпінскай аграрнай рэформы.

Вострае пытанне з малазямеллем сялян Сталыпiн прапанаваў вырашыць шляхам арганiзацыi добраахвотнага перасялення значнай iх часткi з еўрапейскiх губерняў за Урал, у Сiбiр, на Далёкi Усход, дзе было шмат неапрацаванай урадлiвай зямлі. Дзеля гэтага выдзялялiся беззваротныя грашовыя пазыкi, забяспечвалiся спецыяльныя цягнiкi, рыхтавалiся пункты прыёму перасяленцаў, наразалiся зямельныя ўчасткi. Аднак каля 11% сялян вярнулiся назад у сувязi з недастатковай дапамогай з боку ўрада i цяжкiмi ўмовамi жыцця.

Вынікам рэформы стала развіццё капіталізму ў сельскай гаспадарцы па «амерыканскім шляху», звязаным з утварэннем сельскай буржуазіі (заможнага сялянства) у якасці апоры царскага ўрада.

Асаблiвасцю сталыпiнскай рэформы ў Беларусi стала ўвядзенне ў 1911 г. земстваў — выбарных органаў мясцовага самакiравання — у Вiцебскай, Магiлёўскай i Мiнскай губернях. У выніку правядзення аграрнай рэформы з’явіўся новы слой зямельных уласнікаў — сельская буржуазія, для якіх Сталыпін запатрабаваў пашырэння зямельных правоў. Каб забяспечыць перавагу прадстаўнікоў ад «рускага насельніцтва», земствы на тэрыторыі Беларусі па прапанове Сталыпіна ўводзіліся толькі ва ўсходніх беларускіх губернях. Памешчыкам «польскага паходжання», якія пераважалі ў Гродзенскай, Віленскай і Ковенскай губернях, царскі ўрад пасля паўстання 1863—1864 гг. не давяраў, таму земствы тут не ўводзіліся.

3. Асаблівасцю развіцця прамысловасці Беларусі ва ўмовах прамысловага перавароту (пераходу ад рамеснай да фабрычнай вытворчасці і ад ручной да машыннай працы) было суіснаванне рамесных майстэрань, мануфактур, фабрык і заводаў. Яны належалі да феадальнага і капіталістычнага тыпаў прадпрыемстваў. Найбуйнейшым прадпрыемствам ва ўсёй Беларусi лiчылася тытунёвая фаб рыка Шарашэўскага ў Гродне.

Другой асаблівасцю прамысловасці Беларусі стала размяшчэнне большасці фабрык i заводаў у сельскай мясцовасці блiжэй да крынiц
сыравiны i таннай рабочай сiлы. Найбольшае развiццё атрымалi дрэваапрацоўка і вiнакурэнне.

У пачатку XX ст. у першую чаргу развiвалася кардонна-папяровая вытворчасць, прадстаўленая адной з самых перадавых у Расіі па тэхнічнай аснашчанасці Добрушскай папяровай фабрыкай, а таксама лесахiмiчная і запалкавая вытвор часць. Буйнейшыя запалкавыя фабрыкі знаходзіліся ў Пінску, Мазыры, Бабруйску, Барысаве. Найбольш значным прадпрыемствам у галіне тэкстыльнай, ільняной прамысловасці была льнопрадзільная фабрыка «Дзвіна» ў Віцебску.

4. Рост гарадоў адбываўся ў Беларусі ў ХІХ ст., іх налічвалася 42. З іх Мінск і Віцебск мелі ад 50 да 100 тысяч жыхароў. У гарадах будаваліся фабрыкі і заводы, на ўскраінах з’яўляліся рабочыя пасёлкі. Перш за ўсё раслі тыя гарады, якія сталі чыгуначнымі вузламі або станцыямі на перакрыжаванні Маскоўска-Брэсцкай, ЛібаваРоменскай, Рыга-Арлоўскай, Палескіх чыгунак. Чыгуначная сетка на тэрыторыі Беларусі была адной з самых густых у Расійскай імперыі. Характэрнымі для беларускіх губерняў заставаліся мястэчкі — населеныя пункты, якія займалі прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай.  

2. Развіццё навукі і адукацыі, літаратуры і мастацтва ў Рэспубліцы Беларусь

1. Беларуская навука мае вялікае значэнне для інавацыйнага развіцця Рэспублікі Беларусь. Сярод яго вынікаў — распрацоўка суперкамп’ютара «СКІФ», які ўваходзіць у сусветны рэйтынг самых высокапрадукцыйных вылічальных сістэм, і стварэнне Парка высокіх тэхналогій (ПВТ), прызначанага для ўкаранення інфармацыйных тэхналогій і экспарту праграмнага забеспячэння за межы краіны.

У 2000 г. лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы стаў ураджэнец Беларусі Ж. Алфёраў. Яго вынаходніцтвы дазволілі зрабіць звычайнымі такія рэчы, як прайгравальнік кампакт-дыскаў, пульт дыстанцыйнага кіравання, сонечныя батарэі, мабільныя тэлефоны.

Рэспубліка Беларусь стала касмічнай дзяржавай. У 2012 г. з касмадрома Байканур адбыўся паспяховы запуск беларускага касмічнага апарата, наша краіна прыступіла да стварэння самастойнай сістэмы дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі. У гэтым жа годзе да міжнароднай касмічнай станцыі стартавала расійская экспедыцыя на чале з камандзірам карабля ўраджэнцам Беларусі А. Навіцкім. Яму прысвоена званне Героя Расіі.

2. Адукацыя. Урадам Беларусі была прынята Праграма развіцця нацыянальнай сістэмы адукацыі. У 2011 г. уступіў у сілу Кодэкс аб адукацыі. Гэты дакумент стварае механізм заканадаўчага рэгулявання пытанняў, якія звязаны з функцыянаваннем усіх узроўняў адукацыі. Так, у агульнай сярэдняй адукацыі замацаваны 11-гадовы перыяд навучання і 10-бальная шкала ацэньвання ведаў.

Пры рэалізацыі прынцыпу бесперапыннай адукацыі — «Адукацыя не на ўсё жыццё, адукацыя праз усё жыццё» дынамічна развіваецца вышэйшая адукацыя, яна стала масавай. Калі ў 1990 г. на кожныя 10 тыс. насельніцтва Беларусі прыходзілася 185 студэнтаў, то ў 2011 г. — 467, што з’яўляецца адным з самых высокіх паказчыкаў у Еўропе і свеце. Беларусь у 2015 г. далучылася да Балонскага працэсу, арыентаванага на збліжэнне і гарманізацыю сістэм вышэйшай адукацыі краін Еўропы з мэтай стварэння адзінай адукацыйнай прасторы. Удзельнікамі гэтага працэсу з’яўляюцца 47 краін, у тым ліку Расія, Украіна, Малдова, Грузія, Арменія, Азербайджан, Казахстан. Ва ўстановах вышэйшай адукацыі адбываецца пераход на трохступеньчатую праграму падрыхтоўкі спецыялістаў: бакалаўрыят, магістратура, аспірантура.

У 2006 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё Нацыя нальнай бібліятэкі Беларусі, якая ўяўляе сабой найбуйнейшы інфармацыйны і культурны цэнтр. Яна з’яўляецца своеасаблівым сімвалам (брэндам) сучаснай Беларусі. Яе фонд налічвае 9 млн кніг, якія ўнесены ў электронны каталог. Падобныя каталогі (па стане на 2011 г.) маюць толькі 20% нацыянальных бібліятэк свету, а на постсавецкай прасторы ён ёсць у адкрытым доступе ў інтэрнэце толькі на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.

3. Развіццё нацыянальнай культуры разглядаецца як неад’емная частка дзяр жаў нага суверэнітэту. Штогод, пачынаючы з 1994 г., адзначаецца Дзень беларускага пісьменства, які стаў нацыянальным святам і значнай падзеяй культурнага жыцця. У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, 2009 год быў абвешчаны Годам роднай зямлі, што накіравана на зберажэнне і памнажэнне гісторыкакультурнай спадчыны і традыцый беларускага народа. У 2010 г. распачалася акцыя «Культурная сталіца Беларусі», якой стаў старажытны Полацк.

У 1990 г. Вярхоўны Савет прыняў Закон «Аб мовах у Беларускай ССР», які абвясціў беларускую мову дзяржаўнай. Прынятая 15 сакавіка 1994 г. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь заканадаўча замацавала дзяржаўны статус беларускай мовы. Па ініцыятыве
Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на рэспубліканскі рэферэндум 14 мая 1995 г. было вынесена пытанне аб статусе рускай мовы ў Беларусі.
Большасць насельніцтва выказалася за наданне роўных правоў беларускай і рускай мовам. Палажэнне аб існаванні дзвюх раўнапраўных
дзяржаўных моў у рэспубліцы было замацавана ў новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, прынятай на рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 г. У 2008 г. быў прыняты Закон «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», які забяспечвае
адзінства правапісных норм беларускай мовы.

У 2002 г. па выніках праведзенага конкурсу Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь быў зацверджаны Дзяр жаў ны гімн краіны. Аўтарам музычнай рэдакцыі застаўся кампазітар Н. Сакалоўскі — адзін з аўтараў Дзяржаўнага гімна БССР, што існаваў з 1955 г. Тэкст гімна на словы М. Клімковіча быў дапрацаваны У. Карызнам.

4. Літаратура і мастацтва. Многія беларускія пісьменнікі звярнуліся да тэмы гістарычнага мінулага беларускага народа. Сярод іх Леанід Дайнека. Яго раманы «Меч князя Вячкі», «След ваўкалака», «Жалезныя жалуды» прысвечаны першаму дзяр жаў наму ўтварэнню ўсходніх славян на тэрыторыі Беларусі — Полацкаму княству і перыяду фарміравання Вялікага Княства Літоўскага.

Іван Чыгрынаў раманамі «Вяртанне да віны» і «Не ўсе мы згінем» завяршыў пенталогію — эпічнае палатно пра вёску Верамейкі і верамейкаўцаў, іх жыццё і змаганне ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Лаўрэатам Нобелеўскай прэміі ў галіне літаратуры за шматгалоснае гучанне прозы і ўвекавечванне пакуты і мужнасці ў 2015 г. упершыню ў гісторыі Беларусі стала беларуская пісьменніца, грамадзянка Рэспублікі Беларусь Святлана Алексіевіч. Яе мастацка-дакументальныя творы аб лёсах жанчын — удзельніц Вялікай Айчыннай вайны, матуль, якія страцілі сваіх сыноў у Афганістане, тых, хто пацярпеў ад чарнобыльскай катастрофы, сталі вядомымі ў свеце. Свет пасля Чарнобыля адлюстраваны ў кнізе «Чарнобыльская малітва (Хроніка будучыні)». У дакументальным рамане «Час сэканд хэнд» раскрываецца феномен «савецкага чалавека», яго ўяўленні аб гонару і годнасці, дабрыні і злосці, траўма, выкліканая распадам Савецкага Саюза.

Народны мастак БССР Гаўрыіл Вашчанка Міжнародным біяграфічным цэнтрам (Кембрыдж) прызнаны ў 1992, 1994 гг. «Чалавекам года», а ў 1993 г. «Чалавекам ХХ стагоддзя». Ён з’яўляецца аўтарам трыпціха «За зямлю, за волю», прысвечанага К. Каліноўскаму.

Мастаком Аляксандрам Кішчанкам у 1995 г. зроблены габелен «Чарнобыль», які знаходзіцца ў будынку ААН у Нью-Ёрку. Статус гісторыка-культурнай спадчыны прысвоены яго «Габелену стагоддзя», які ўнесены ў Кнігу рэкордаў Гінеса. На ім адлюстраваны больш за 80 вядомых палітыкаў і дзеячаў культуры ХХ стагоддзя. Габелен быў уручную вытканы на Барысаўскім камбінаце прыкладнога мастацтва, яго плошча складае 266 м2, а вага — 286 кг.

У творчасці мастака Міхаіла Савіцкага знайшла адлюстраванне чарнобыльская трагедыя. Ім створаны цыкл карцін «Чорная быль», у тым ліку «Чарнобыльская мадонна». За больш чым 65-гадовую творчую дзейнасць мастак стварыў калекцыю патрыятычных твораў, якія сталі гонарам беларускай культуры. У 2006 г. яму першаму з айчынных дзеячаў культуры было прысвоена званне «Герой Беларусі».

5. Тэатр. Сярод тэатральных пастановак, прысвечаных гістарычнай тэматыцы, вызначаюцца спектаклі А. Дударава «Князь Вітаўт»,
«Ядвіга», «Чорная панна Нясвіжа» (прысвечаны Барбары Радзівіл). У спектаклі Купалаўскага тэатра па гістарычнай драме І. Чыгрынава «Звон — не малітва» паказаны лёс полацкай князёўны Рагнеды. У спектаклі М. Пінігіна «Тутэйшыя» паводле твора Я. Купалы паказваецца складаны для беларускага народа перыяд пачатку 1920-х гг., калі германская акупацыя змянілася польскай.

Значнай падзеяй у тэатральным жыцці стаў спектакль «Пане Каханку» ў стылі мастацкай выдумкі, прысвечаны Каралю Станіславу Радзівілу, вядомаму ў гісторыі ХVІІІ ст. пад мянушкай Пане Каханку.

На сцэне Беларускага дзяржаўнага тэатра оперы і балета была пастаўлена опера «Дзікае паляванне караля Стаха» паводле твора У. Караткевіча. Гістарычнаму мінуламу беларускага народа прысвечаны балет «Страсці» («Рагнеда»), пастаўлены ў 1995 г. балетмайстрам В. Елізар’евым. Спектакль прызнаны лепшай балетнай пастаноўкай свету ў 1996 г.

Аднаму з эпізодаў гісторыі Беларусі прысвечана кінастужка «Анастасія Слуцкая». Падзеі Вялікай Айчыннай вайны адлюстроўвае кінастужка «У жніўні 44-га…» рэжысёра М. Пташука. У 2010 г. выйшаў на шырокі экран фільм «Брэсцкая крэпасць» — першы кінапраект Саюзнай дзяржавы. 

3. Характарыстыка дзейнасці гістарычнай асобы

Характарыстыка дзейнасці Л. Сапегі

Ураджэнец Віцебшчыны Леў Іванавіч Сапега (1557—1633) з’яў ляўся прадстаўніком вядомага магнацкага роду. Дзяцінства яго прайшло ў Нясвіжы пры двары Радзівілаў, адкуль у 14-гадовым узросце яго адправілі на вучобу ў Лепцыгскі ўніверсітэт. Вярнуўшыся на радзіму, Л. Сапега займаў пасады падканцлера, канцлера, а затым гетмана ВКЛ. Стаў стваральнікам у 1581 г. вышэйшага судовага органа ВКЛ —
Галоўнага трыбунала. Пры яго актыўным удзеле і на ўласныя сродкі быў выдадзены ІІІ Статут ВКЛ 1588 г., які ігнараваў акт Люблінскай уніі 1569 г., замацоўваў і юрыдычна афармляў незалежнасць княства. У прававых прынцыпах Статута былі замацаваны прагрэсіўныя на той час нормы заканадаўства: адзінства і вяршэнства права, адказнасць усіх асоб перад законам. Ім была выказана ідэя прававой дзяржавы, якая грунтуецца на прынцыпе падзелу ўлады паміж заканадаўчымі, выканаўчымі і судовымі органамі. Выступаў з ідэяй аб’яднання Рэчы Паспалітай і Расіі ў федэратыўную дзяржаву. Садзейнiчаў заключэнню Брэсцкай царкоўнай унii 1596 г.