Білет 21. Гісторыя Беларусі

1. Паўстанне 1863—1864 гг. і грамадска-палітычнае становішча ў Беларусi

1. Паўстанне 1863—1864 гг. у Польшчы, Літве і Беларусі было звязана перш за ўсё з імкненнем апалячанай шляхты аднавіць Рэч Паспалiтую ў межах 1772 г. Частка буйных памешчыкаў спадзявалася дасягнуць мэты мiрным шляхам без удзелу сялянства. Прыхiльнiкаў такой тактыкi дзеянняў называлі «белымi». Найбольш рашуча настроеная частка шляхты ажыццяўленне сваiх мэт звязвала з падрыхтоўкай i правядзеннем узброенага паўстання супраць царскiх улад пры падтрымцы сялян. Прыхiльнiкаў такой тактыкi дзеянняў называлі «чырвонымi».

Кiраўнiком «чырвонай» плынi шляхецкiх рэвалюцыянераў у Беларусi быў Кастусь (Канстанцін Вікенцій Сямёнавіч) Калiноўскi. Ён стаў старшынёй Лiтоўскага правiнцыяльнага камiтэта (ЛПК) у Вiльнi — цэнтра «чырвоных» у Лiтве i Беларусi, якi ўзначалiў падрыхтоўку ўзброенага паўстання супраць царскiх улад, што пачалося ў Польшчы ў 1863 г. нечакана для рэвалюцыянераў Літвы і Беларусі.

Пазіцыя К. Каліноўскага была выказана ў нелегальнай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеце «Мужыцкая праўда», якую разам са сваiмi паплечнiкамi ён выдаваў у 1862—1863 гг. У ёй К. Калiноўскi прапагандаваў iдэю народнай сялянскай рэвалюцыi і сфармуляваў iдэю дэмакратычнай народнай дзяржавы: «...не народ зроблены для ўрада, а ўрад для народа». Заклікі ў газеце ён падпісваў псеўданiмам «Яська-гаспадар з-пад Вiльнi».

Аднак адсутнасць адзiнага плана баявых дзеянняў, недахоп сiл i зброi, аб’яўленне ў беларуска-лiтоўскiх губернях ваеннага становiшча і правядзенне карнай аперацыі супраць паўстанцаў пад кіраўніцтвам віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва, рознагалоссi памiж удзельнікамі прывялi да падаўлення паўстання ў Беларусі.

Арыштаваны восенню 1863 г. К. Калiноўскi, знаходзячыся ў турме, напiсаў i перадаў на волю тры развітальныя «Пiсьмы з-пад шыбенiцы». З лiстоў вынiкала, што К. Калiноўскi не прызнаваў маскоўскi або польскi ўрады сваiмi для беларусаў. Ён заклiкаў беларускi народ iсцi ваяваць «за сваё чалавечае і народнае права, за сваю веру, за сваю зямлю родную». У сваю апошнюю хвіліну, стоячы пад шыбенiцай, 26-гадовы К. Калiноўскi пры абвяшчэннi прысуду, у якiм яго назвалi «дваранiнам», заявiў: «У нас няма дваран — усе роўныя!»

2. Уплыў паўстання на асаблівасці адмены прыгоннага права ў Беларусі. Яны былі звязаны з прадухiленнем удзелу ў паўстаннi незадаволеных умовамi надзялення зямлёй сялян. Паводле спецыяльных царскіх указаў у Віленскай, Гродзенскай, Мінскай губернях з 1 мая
1863 г., а ў Віцебскай і Магілёўскай губернях з 1 студзеня 1864 г. спынялася часоваабавязанае становішча сялян. Яны незалежна ад згоды
памешчыкаў пераводзіліся на абавязковы выкуп зямельных надзелаў. Памер выкупных плацяжоў пры абавязковым выкупе сялянскіх надзелаў быў паменшаны на 20 %. Гэта паўплывала на ўдзел сялянства ў паўстанні, сярод паўстанцаў налічвалася толькі 18 % сялян.

Да 1870 г. у Беларусі захоўвалася ваеннае становішча, уведзенае ў сувязі з паўстаннем і накіраванае на змяншэнне польскага ўплыву.
Дзейнічалі следчыя камісіі, працягваліся арышты ўдзельнікаў паўстання і прымусовае адчужэнне маёнткаў шляхты на карысць дзяржавы. Царскі ўрад вярнуўся да палітыкі «разбору» шляхты, якая актыўна ўдзельнічала ў паўстанні. Былі звольнены са службы ўсе чыноўнікі-католікі, а на іх пасады прызначаны дзяржаўныя служачыя з Расіі. Ім былі перададзены сотні маёнткаў, канфіскаваных ва ўдзельнікаў паўстання.

2. Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь

1. Эканамічнае становішча ў першай палове 1990-х гг. характарызавалася спыненнем існавання Савецкага Саюза і распадам адзінай
эканамічнай прасторы. На фоне падзення прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці рэзка знізіліся даходы насельніцтва. Грашовыя
зберажэнні людзей абясцэніліся ў сувязі з высокай інфляцыяй, тэмпы якой перавысілі 2200 % у 1994 г. За мяжой пражытачнага мінімуму
апынулася больш за 60 % насельніцтва.

Прыярытэтным кірункам стаў пошук шляхоў пераадолення крызісных з’яў і аднаўлення гаспадарчых сувязей паміж былымі савецкімі рэспублікамі на новай рыначнай аснове. Урадам была распрацавана праграма пераходу ад камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання народнай гаспадаркай да рыначнай.

У пачатку 1990-х гг. праявамі рыначных адносін у Беларусі сталі ўвядзенне свабодных цэн на пераважную большасць тавараў і паслуг, дазвол арэнды і індывідуальнай працоўнай дзейнасці, станаўленне прадпрымальніцкіх, банкаўскіх і камерцыйных структур. Пачалося правядзенне прыватызацыі — раздзяржаўлення, перадачы аб’ектаў з дзяржаўнай уласнасці ў прыватную.

2. Распрацоўка і рэалізацыя беларускай мадэлі сацыяльнаэканамічнага развіцця. У якасці нацыянальнай мадэлі развіцця Рэспублікі Беларусь вызначана сацыяльна арыентаваная рыначная эканоміка, якая павінна спалучаць перавагі рыначнай канкурэнцыі і эфектыўнай сістэмы сацыяльнай абароны, ідэі рыначнага самарэгулявання і дзяржаўнага кіравання.

У эканамічнай палітыцы першапачаткова была зроблена стаўка на захаванне і мадэрнізацыю буйных прадпрыемстваў, што захаваліся з часоў СССР, а не на падтрыманне дробнага і сярэдняга бізнесу. Важнае значэнне мела дзяр жаў нае фінансаванне буйных прамысловых прадпрыемстваў і калгасаў. Дзякуючы намаганням улады ўдалося прадухіліць абвальную прыватызацыю, а прыватны сектар эканомікі быў падпарадкаваны дзяржаўнаму рэгуляванню.

У другой палове 1990-х гг. рэалізоўвалася стратэгія эканамічнага развіцця, арыентаваная на аднаўленне пазіцый Беларусі ў эканамічнай галіне, дасягнутых яшчэ ў савецкі час. Для рэалізацыі гэтай стратэгіі выкарыстоўвалася галоўным чынам сістэма дырэктыўнага планавання, якая грунтавалася на вызначэнні дзяржавай планавых сацыяльнаэканамічных паказчыкаў, рэгуляванні цэнаўтварэння і валютнага курса.

У 1996 г. на першым Усебеларускім народным сходзе былі зацверджаны Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996—2000 гады. Выкананне плана дазволіла пераадолець крызісныя тэндэнцыі ў эканоміцы і аднавіць у 2000 г. узровень вытворчасці прамысловай прадукцыі 1990 г. Разам з тым заставалася нявырашанай праблема структурнай перабудовы прамысловасці, дзе адбывалася вымыванне высокатэхналагічнай прадукцыі, павелічэнне долі стратных прадпрыемстваў, нарошчванне аб’ёмаў вытворчасці ва ўмовах адсутнасці попыту на яе і затаварванне складоў.

У 2001 г. на другім Усебеларускім народным сходзе былі прыняты асноўныя палажэнні Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2001—2005 гг. Яе стратэгічная мэта была заяўлена як павышэнне дабрабыту і набліжэння да ўзроўню жыцця насельніцтва эканамічна развітых еўрапейскіх краін. Быў выкарыстаны лозунг «За моцную і квітнеючую Беларусь!».

За заслугі ў рэалізацыі беларускай мадэлі сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны шэраг дзеячаў народнай гаспадаркі былі ўдастоены звання Героя Беларусі. Сярод іх — генеральны дырэктар вытворчага аб’яднання «БелАЗ» П. Марыеў. «БелАЗ» уваходзіць у лік вядучых сусветных канцэрнаў па вытворчасці кар’ернай тэхнікі. Заводу належыць каля 30% сусветнага рынку кар’ерных самазвалаў. У 2013 г. тут быў распрацаваны і выраблены самы вялікі ў свеце самазвал грузападымальнасцю 450 тон.

Званне «Герой Беларусі» атрымаў таксама генеральны канструктар па аўтамабільнай тэхніцы Рэспублікі Беларусь М. Высоцкі, які атрымаў на Захадзе паважлівае імя Майкл Грузавік. Ён стварыў шэсць пакаленняў магістральных аўтапаяздоў «МАЗ», якія адпавядаюць патрабаванням міжнародных стандартаў і прызначаны для выкарыстання на транскантынентальных транспартных калідорах.

Прынятая на трэцім Усебеларускім народным сходзе ў 2006 г. Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2006—2010 гг. была накіравана на далейшы рост дабрабыту на сельніц тва на аснове павышэння канкурэнтаздольнасці эканомікі і стварэння дзяржавы, зручнай для жыцця людзей. Дэвізам пяцігодкі стаў наступны: «Дзяржава для народа».

Прыярытэты сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2011—2015 гг. былі вызначаны ў Праграме, прынятай на чацвёртым Усебеларускім народным сходзе ў 2010 г. Галоўнай мэтай абвешчана паляпшэнне ўмоў жыцця насельніцтва на аснове ўдасканалення сацыяльна-эканамічных адносін, прымянення інавацый, якія прадугледжваюць стварэнне і выкарыстанне новаўвядзенняў, і павышэння канкурэнтаздольнасці нацыянальнай эканомікі.

Па індэксе чалавечага развіцця (ахова і стан здароўя, стан адукацыі і ўзровень пісьменнасці) Беларусь у 2015 г. заняла 50-е месца сярод 188 краін свету.

На пятым Усебеларускім народным сходзе ў 2016 г. была прынята Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2016—2020 гг.

Не ўсе з эканамічных паказчыкаў былі выкананы ў папярэдні перыяд. Таму на новым этапе прапануецца перайсці ад даганяючай да апераджальнай стратэгіі развіцця з асноўнай мэтай павышэння якасці жыцця.

3. Адлюстраванне падзей гісторыі Беларусі ў творах беларускага мастацтва

Характарыстыка гістарычнай тэматыкі ў карціне В. Ваньковіча «Міцкевіч на скале Аю-Даг»

Карціна адлюстроўвае мастацкі вобраз ураджэнца Навагрудчыны Адама Мiцкевiча, які лічыцца класікам польскай літаратуры. А. Міцкевіч намаляваны яго сябрам Валенціем Ваньковічам. Паэт паказаны ў накінутай каўказскай бурцы на фоне Мядзведжай гары (на цюркскай мове Аю-Даг) у Крыме. Тут Мiцкевiч адбываў ссылку за ўдзел у Таварыстве філаматаў (аматараў навук) у час навучання ў Віленскім універсітэце. Гістарычны сюжэт карціны створаны ў 1828 г. у рамантычным стылі, для якога былі характэрны ўвага да ўнутранага свету асобы, ідэалізацыя прыроды і рэчаіснасці, паэтызацыя гераічных асоб.