Білет 20. Гісторыя Беларусі

1. Культура Беларусі ў першай палове ХІХ ст. Узнікненне беларусазнаўства

1. Адукацыя. Цэнтрам адукацыі з’яўляўся Віленскі ўніверсітэт, дзе выкладанне вялося на польскай мове. У 1832 г. Вiленскi ўнiверсiтэт быў закрыты, бо кожны трэцi яго студэнт прымаў удзел у паў станнi 1830—1831 гг. Асвета пачала будавацца на прынцыпе «праваслаўе,
самадзяржаўе, народнасць», што азначала выхаванне і навучанне ў духу вернасці рускай праваслаўнай царкве і адданасці расійскаму
самадзяржаўю. Выкладанне ва ўсiх тыпах навучальных устаноў было пераведзена на рускую мову, а сама яна ўводзiлася ў якасцi абавязковага прадмета. Польская мова была выключана з вучэбных праграм.

Былі адкрыты пачатковыя школы для дзяржаўных сялян, настаўнікамі ў якіх часцей за ўсё былі мясцовыя святары. Сярэднюю адукацыю можна было атрымаць у гімназіях, а таксама ў езуіцкіх калегіумах, сярод якіх узроўнем навучання вылучаўся Полацкі ка легіум, пераўтвораны ў езуіцкую акадэмію, што дзейнічала ў 1812—1820 гг.

Патрэбнасці развiцця сельскай гаспадаркi выклiкалi адкрыццё ў 1848 г. у Горы-Горках Магiлёўскай губернi земляробчага iнстытута — першай у Расii вышэйшай навучальнай установы агранамічнага профiлю.

2. Беларусазнаўства. Станаўленне навуковых ведаў пра Беларусь і беларускі народ было звязана з узнiкненнем беларусазнаўства. Адным з першых даследчыкаў гісторыі, вуснай народнай творчасці і мовы стаў аўтар нарысаў «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» П. Шпілеўскі. Адным з першых збіральнікаў і даследчыкаў беларускага фальклору быў былы ўдзельнік Таварыства філаматаў у Віленскім універсітэце паэт Я. Чачот, які выдаў 6 фальклорных песенных зборнікаў (пераважна ў перакладзе на польскую мову). Лічыцца, што ў беларускіх тэкстах Я. Чачота ўпершыню з’явілася літара «ў». У сваіх вершах ён крытыкаваў жорсткасць прыгоннікаў, заклікаў іх гуманна адносіцца да сялян.

Значны ўклад у развiццё беларусазнаўства ўнеслi браты Я. i К. Тышкевiчы. Па iх iнiцыятыве ў 1842 г. у Лагойску быў створаны першы ў Беларусi музей старажытнасцей. Такiм чынам быў пакладзены пачатак музейнай справе ў Беларусi.

3. Літаратура. Плённа выкарыстоўваў у сваёй літаратурнай творчасцi беларускi фальклор польскi паэт беларускага паходжання Адам Мiцкевiч. Вымушаны назаўсёды пакiнуць Бацькаўшчыну пасля прысуду па справе Таварыства фiламатаў, паэт выказаў тугу па Радзіме на старонках рамантычнай паэмы «Дзяды».

Першым класiкам новай беларускай лiтаратуры стаў Вінцэнт Дунiн-Марцiнкевiч. У двухмоўнай камедыі-оперы «Iдылiя» («Сялянка») ён увасобiў рэаліi тагачаснага жыцця, калі мужыкi размаўлялi пабеларуску, а паны — па-польску. Адным з блiжэйшых паплечнiкаў В. Дунiна-Марцiнкевiча стаў аўтар музыкi да яго сцэнiчных твораў, ураджэнец Беларусi, польскi кампазiтар Станіслаў Манюшка.

Творчасць А. Міцкевіча, В. Дуніна-Марцінкевіча стала сведчаннем распаўсюджвання рамантызму — мастацкага кірунку, які абапіраўся на нацыянальныя пачуцці і паэтызаваў гераічных асоб, звяртаўся да ўнутранага свету чалавека і ідэалізаваў прыроду і рэчаіснасць.

4. Жывапіс. У жанры гiстарычнага жывапiсу працаваў партрэтыст Валенцій Ваньковiч. Яму належаць карціны «Напалеон каля вогнiшча», «Мiцкевiч на скале Аю-Даг», партрэт А. Пушкiна і інш. Шмат карцін на гістарычныя сюжэты стварыў Ян Дамель. Сярод іх — «Смерць магістра крыжаносцаў Ульрыха фон Юнгінгена ў бітве пад Грунвальдам», «Вызваленне Т. Касцюшкі з цямніцы», «Адступленне французаў праз Вільню ў 1812 г.».

Развіццё жанру нацюрморта ў беларускім жывапісе звя зана з імем ураджэнца Вiцебшчыны Iвана Хруцкага. Пра славіўся ён і як выдатны партрэтыст. Сярод яго твораў — «Партрэт невядомай з кветкамі і садавіной» і інш.

2. Грамадска-палітычнае жыццё ў Рэспубліцы Беларусь у другой палове 90-х гг. ХХ — пачатку ХХІ ст.

1. Фарміраванне палітычнай сістэмы ў Рэспубліцы Беларусь. Згодна з Канстытуцыяй, прынятай 15 сакавіка 1994 г. Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь, Парламент з’яўляўся адзіным заканадаўчым органам дзяржаўнай улады. Прэзідэнт, выбары якога адбыліся ў 1994 г., абвяшчаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады. У сярэдзіне 1990-х гг. наспела неабходнасць дакладнага вызначэння паўнамоцтваў Прэзідэнта, Урада і Парламента, бо назіраўся пэўны дысбаланс узаемаадносін паміж рознымі галінамі ўлады. У Вярхоўным Савеце Рэспублікі Беларусь група дэпутатаў стала дабівацца абмежавання паўнамоцтваў Прэзідэнта. У той жа час сам Вярхоўны Савет аказаўся няздольным каардынаваць дзейнасць розных дзяр жаўных структур. Важную ролю ў вырашэнні супрацьстаяння паміж заканадаўчай (Парламент) і выканаўчай (Прэзідэнт) галінамі ўлады адыграў рэспубліканскі рэферэндум, праведзены 24 лістапада 1996 г.

На галасаванне былі вынесены два праекты Канстытуцыі, адзін — прапанаваны Прэзідэнтам, другі — часткай дэпутатаў Вярхоўнага Савета. Праект Канстытуцыі, прапанаваны Прэзідэнтам, прадугледжваў па шырэнне яго паўнамоцтваў як кіраўніка дзяржавы. У альтэрнатыўным дэпутацкім праекце ўвогуле не прадугледжвалася пасада Прэзідэнта, інстытут прэзідэнцтва быў ліквідаваны і прапанавалася вяртанне да парламенцкай рэспублікі. За прыняцце новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь са змяненнямі і дапаўненнямі, прапанаванымі Прэзідэнтам, прагаласавала 70,4% выбаршчыкаў. Праект Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь падтрымала 7,9% выбаршчыкаў. Большасць (88,2%) прагаласавала таксама за прапанову Прэзідэнта аб перанясенні Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дня Рэспублікі) з 27 на 3 ліпеня — дзень вызвалення Мінска ад гітлераўскіх захопнікаў.

Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь са змяненнямі і дапаўненнямі, прынятымі на рэспубліканскім рэферэндуме, стварыла новую мадэль кіравання, пры якой адбылася значная персаніфікацыя ўлады ў асобе Прэзідэнта, які з’яў ля ец ца кіраўніком дзяржавы і цэнтрам прыняцця палітычных рашэнняў. Прэзідэнт выконвае функцыю пасрэдніка ў сістэме раздзялення ўлады. Прадугледжаны ўдзел Прэзідэнта ў ажыццяўленні заканадаўства, ён атрымаў права заканадаўчай ініцыятывы, што азначае права выдаваць дэкрэты, якія маюць сілу законаў і з’яўляюцца абавязковымі для выканання на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Глава дзяржавы валодае таксама шырокім колам паўнамоцтваў у галіне выканаўчай улады.

У 2001 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары на альтэрнатыўнай аснове. У іх прынялі ўдзел тры кандыдаты на дадзеную пасаду. 75,6% выбаршчыкаў аддалі свае галасы за А. Р. Лукашэнку, які быў абраны Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь на другі тэрмін.

2. Сведчаннем умацавання прэзідэнцкай улады сталі вынікі рэспубліканскага рэферэндуму 17 кастрычніка 2004 г. Пытанне, якое было вынесена на агульнанароднае абмеркаванне: «Ці дазваляеце Вы першаму Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнку ўдзельнічаць у якасці кандыдата ў Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь у выбарах Прэзідэнта і ці прымаеце частку першую артыкула 81 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь у наступнай рэдакцыі: “Прэзідэнт выбіраецца на пяць год непасрэдна народам Рэспублікі Беларусь на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні”?». 79,4% выбаршчыкаў ад ліку грамадзян, якія былі ўнесены ў спісы для галасавання, падтрымалі дадзеную прапанову. На аснове вынікаў галасавання з артыкула 81 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь была выключана яго другая частка: «Адна і тая ж асоба можа быць Прэзідэнтам не больш за два тэрміны».

На прэзідэнцкіх выбарах 2006 г., у якіх прынялі ўдзел чатыры кандыдаты на пасаду Прэзідэнта, 83% выбаршчыкаў прагаласавалі за А. Р. Лукашэнку.

У прэзідэнцкіх выбарах 2010 г. удзельнічала 10 кандыдатаў на пасаду кіраўніка дзяржавы. 79,6% выбаршчыкаў аддалі свае галасы за дзеючага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

У выніку выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 2015 г., у якіх удзельнічала 4 прэтэндэнты, 83,5 % падтрымалі А. Р. Лукашэнку.

Неад’емным элементам мадэлі кіравання сталі Усебеларускія народныя сходы, праведзеныя ў 1996, 2001, 2006, 2010, 2016 гг.

3. Грамадска-палітычнае жыццё прадстаўлена палітычнымі партыямі і грамадскімі аб’яднаннямі. Найбольшымі па колькасці членаў з’яўляюцца партыі камуністычнага кірунку — Камуністычная партыя Беларусі (КПБ), Партыя камуністаў Беларуская (ПКБ). Іх мэты і задачы заключаюцца ў пабудове камунізму, арыентацыі на сацыялістычны шлях развіцця, які вядзе да стварэння бяскласавага грамадства сацыяльнай справядлівасці, адраджэнні на добраахвотнай аснове дзяржаўнага саюзу савецкіх народаў. Паміж дзвюма камуністычнымі партыямі ідуць спрэчкі па пытаннях палітычнага і сацыяльна-эканамічнага развіцця нашай краіны. Разам з тым іх прыхільнікі ў сваёй большасці падтрымліваюць асноўныя напрамкі сучаснай дзяржаўнай палітыкі і развіццё інтэграцыйных працэсаў з Расіяй.

Сацыял-дэмакратычны кірунак прадстаўляюць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) і інш. Гэтыя партыі выступаюць за пераадоленне крызісных з’яў у эканоміцы, сацыяльную абарону інтарэсаў розных груп насельніцтва.

Ліберальны кірунак складаюць Аб’яднаная грамадзянская партыя і інш. АГП выступае за прыярытэт прыватных інтарэсаў, мінімізацыю ролі дзяржавы ў эканамічным жыцці грамад ства, шырокамаштабную прыватызацыю дзяр жаў най уласнасці, у знешнепалітычнай сферы арыентуецца на Захад.

Да нацыянальна-дэмакратычнага кірунку адносіцца Партыя Беларускага Народнага Фронту (БНФ). У сваёй дзейнасці яна прытрымліваецца ідэі нацыянальна-культурнага адраджэння беларусаў. Частка прыхільнікаў гэтай партыі вызначаецца антыкамуністычнай накіраванасцю. У эканамічнай галіне прапануецца рэфармаванне па ліберальных рэцэптах «шокавай тэрапіі» і шырокая прыватызацыя. У знешнепалітычнай галіне выкарыстоўваецца ідэя аказання ціску Захаду на Беларусь.

Актыўна ўдзельнічае ў палітычных кампаніях рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Белая Русь», якое налічвае ў сваіх радах больш за 130 тыс. чалавек і ператварылася ва ўстойлівую палітычную структуру. Яно садзейнічае дасягненню грамадскай згоды ў справе пабудовы моцнай і квітнеючай Беларусі, а таксама сацыяльна справядлівага грамадства.

Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі (Б РСМ) з’яўляецца пераемнікам лепшых традыцый камсамола Беларусі і самым буйным аб’яднаннем моладзі, якое падтрымліваецца дзяржаўнай уладай Беларусі. Мэта БРСМ заключаецца ў стварэнні ўмоў для ўсебаковага развіцця моладзі і раскрыцця яе творчага патэнцыялу. Па стане на 2010 г. рады БРСМ налічвалі каля 500 тыс. чалавек.

4. Узаемаадносіны дзяржавы і рэлігійных канфесій характарызуюцца супрацоўніцтвам з Беларускай праваслаўнай царквой, якая займае першае месца па колькасці вернікаў і прыходаў. Кіраўніцтва ёю ажыццяўляе Сінод на чале з Мітрапалітам Мінскім і Слуцкім, Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі Філарэтам (са снежня 2013 г. Паўлам, Мітрапалітам Мінскім і Заслаўскім, Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі). За свой шматгадовы ўклад у духоўнае адраджэнне беларусаў, умацаванне дружбы і братэрскіх сувязей паміж народамі, развіццё міжканфесійнага дыялогу Мітрапаліт Філарэт удастоены звання «Герой Беларусі».

Актыўна дзейнічае такая традыцыйная канфесія, як Рымскакаталіцкая. У вытокаў яе адраджэння ў Беларусі стаяў першы беларускі кардынал Казімір Свёнтак. У 1991—2006 гг. узначальваў Мінска-Магілёўскую епархію. Дзякуючы яго намаганням вернікам быў вернуты касцёл Святых Сымона і Алены (Чырвоны касцёл) у Мінску, пачала працу Пінская вышэйшая духоўная семінарыя. У 1994 г. папа рымскі надаў яму сан кардынала, а ў 2004 г. прысудзіў тытул «Сведка веры», якім валодаюць толькі некалькі чалавек у свеце. Наладжванню канфесійнага праваслаўна-каталіцкага дыялогу спрыяе дзейнасць архібіскупа-мітрапаліта Мінска-Магілёўскага Тадэвуша Кандрусевіча.

3. Аналіз гістарычных фактаў на падставе статыстычных даных

Аналіз колькасных паказчыкаў, якія сведчаць аб пэўнай з’яве сацыяльна-эканамічнага развіцця ў БССР

Калі ў 1966 г. гарадскіх жыхароў налічвалася 3,3 млн чалавек (39% ад агульнай колькасці насельніцтва БССР), то ў 1985 г. — 6,2 млн (62%). Статыстычныя даныя сведчаць аб працэсе ўрба нізацыі — колькасным росце гарадоў і павелічэнні гарадскога насельніцтва. Сведчаннем гэтага працэсу стала ўзнікненне новых добра ўпарадкаваных гарадоў — Салігорска, Наваполацка, Светлагорска. Хуткімі тэмпамі развівалася жыллёвае будаўніцтва за кошт узвя дзення так званых «хрушчовак» (буйнаблочнага і панэльнага будаўніцтва). Фактарамі, якія абумовілі разгортванне працэсу ўрбанізацыі, сталі: адток сельскага насельніцтва, асабліва моладзі, у горад; будаўніцтва салігорскіх калійных камбінатаў, Полацкага нафтаперапрацоўчага завода, Светлагорскага завода штучнага валакна.