Білет 19. Гісторыя Беларусі

1. Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР: геапалітычныя ўмовы і гістарычнае значэнне

1. Грамадска-палітычная сітуацыя ў Беларусі была абумоўлена яе ўваходжаннем у склад Расійскай імперыі. Існавалі тайныя арганізацыі, якія былі прадстаўлены шляхецкай інтэлігенцыяй і навучэнскай моладдзю. У 1817 г. па ініцыятыве студэнтаў Віленскага ўніверсітэта, у тым ліку Адама Міцкевіча, было створана Таварыства філаматаў — аматараў навук. Яго сябры ставілі перад сабой мэту ўдасканалення сваіх навуковых ведаў і літаратурна-мастацкіх здольнасцей, садзейнічання ўсеагульнай асвеце і грамадскай працы на карысць Бацькаўшчыны, заклікалі «захоўваць бацькоў сваіх карысныя звычаі…». Сярод філаматаў быў Ігнат Дамейка, які пасля ўдзелу ў паўстанні 1830—1831 гг. выехаў за мяжу і апынуўся ў Чылі, дзе за сваю навуковую і асветніцкую дзейнасць быў абвешчаны нацыянальным героем.

У 1820 г. утварылася больш масавая арганізацыя — Таварыства філарэтаў — аматараў дабрачыннасці. Разам з пашырэннем асветы ў грамадстве яны прапагандавалі ідэі роўнасці і свабоды, аж да ліквідацыі прыгоннага права і надання народам незалежнасці. Царскі ўрад убачыў у дзейнасці філаматаў і філарэтаў небяспеку, і іх дзейнасць была забаронена.

Дзейнасць дваранскіх рэвалюцыянераў-дзекабрыстаў была звязана са спробай падняць узброенае паўстанне супраць самадзяржаўя ў снежні 1825 г. (адсюль і назва «дзекабрысты»). Кіраўнік Паўночнага таварыства дзекабрыстаў М. Мураўёў склаў «мінскі варыянт» расійскай канстытуцыі. У 1823 г. быў распрацаваны так званы бабруйскі план паўстання. План прадугледжваў арышт цара і яго світы ў час агляду войскаў у Бабруйскай крэпасці, але ён не быў ажыццёўлены.

Дваранскі (шляхецкі) этап грамадскага руху за аднаў ленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. быў звязаны з паў станнем 1830—1831 гг. у Польшчы, Літве і Беларусі. Прадстаўнікі яго дэмакратычнай плыні дабіваліся пашырэння паўстання на землі былога ВКЛ. Свядома падтрымалі паўстанне ў Беларусі шляхта, навучэнская моладзь, каталіцкае і частко ва ўніяцкае духавенства. Паўстанне было падаўлена, пасля чаго царскі ўрад узяў курс на аслабленне польскага ўплыву ў беларускіх губернях. У шляхціцаў — удзельнікаў паўстання канфіскоўваліся (прымусова адбіраліся на карысць дзяржавы) маёнткі. Значнае месца ва ўрадавай палітыцы займаў «разбор» шляхты. Ён уяўляў сабой праверку дакументаў аб дваранскім паходжанні і перавод на гэтай аснове часткі шляхты ў падатковыя сельскія і гарадскія саслоўі. У 1831 г. было адменена дзеянне Статута ВКЛ у Віцебскай і Магілёўскай губернях, а ў 1840 г. — у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях, дзе ўводзілася расійскае заканадаўства.

2. Сацыяльна-эканамічнае становішча ў першай палове XIX ст. характарызавалася iснаваннем фальваркова-паншчыннай сiстэмы гаспадарання і поўнай асабiстай залежнасцю сялян ад памешчыкаў. Уся прыдатная для апрацоўкi памешчыцкая зямля знаходзiлася ў карыстаннi сялян, якiя за гэта выплачвалi памешчыку грашовы чынш цi натуральны (данiна прадуктамi) аброк. У адрозненне ад еўрапейскай часткi Расii большая частка сялян Беларусі паступова пераводзiлася з аброку на паншчыну — апрацоўку памешчыцкай зямлi. У сярэдзiне XIX ст. сялянскiм гаспадаркам, якiя мелi надзел у адну валоку (мера плошчы, роўная 21,36 га), прызначалася 12 дзён паншчыны на тыдзень (па 6 дзён мужчынскай i жаночай). Такія ўмовы працы не стваралі ў сялян нiякай матэрыяльнай зацiкаўленасцi.

З мэтай павышэння дзяржаўных даходаў царскi ўрад пайшоў на аграрную рэформу, якая была праведзена ў 1840—1857 гг. па ініцыятыве мiнiстра дзяржаўных маёмасцей графа П. Д. Кiсялёва. Рэформа была праведзена толькi сярод дзяржаўных сялян, якiя складалi пятую частку ад усяго беларускага сялянства. Прадугледжвалася спыніць працэс абяднення сялянства, павялічыць колькасць сялянскіх двароў, здольных выконваць павіннасці і плаціць падаткі на карысць дзяржавы, ліквідаваць свавольства памешчыкаў, якія арандавалі дзяржаўныя маёнткі. У ходзе рэформы праводзілася падрабязнае апiсанне ўсiх дзяржаўных маёнткаў i строгае вызначэнне памераў павiннасцей дзяржаўных сялян у залежнасцi ад iх гаспадарчага становiшча, спыненне здачы дзяржаўных зямель у арэнду, лiквiдацыю фальваркаў i паступовы перавод дзяржаўных сялян з паншчыны на чынш.

Рэформа П. Д. Кісялёва прывяла да некаторага павелічэння надзелаў дзяржаўных сялян і памяншэнню іх павіннасцей. Аднак прыгоннае права працягвала існаваць і з’явілася сваеасаблівым «парахавым складам пад дзяржавай».

У 1844—1857 гг. была праведзена інвентарная рэформа ў памешчыцкай вёсцы. Прыгонныя сяляне павінны былі выкон ваць на карысць памешчыка розныя павіннасці, замацаваныя ў інвентарах — дакументах, дзе апісваліся памешчыцкія ўладанні і вызначаліся памеры сялянскіх павіннасцей. Інвентары складаліся і рэгулярна пераглядаліся самімі ўладальнікамі. Сутнасць рэформы заключалася ў рэгуляванні памераў надзелаў і павіннасцей памешчыцкіх сялян, якія замацоўваліся ў абавязковых як для сялян, так і для памешчыкаў інвентарах. Аднак рэформа выклікала супраціўленне памешчыкаў, якія не жадалі ўнармавання сялянскіх павіннасцей.

У першай палове XIX ст. у Беларусi пачаўся прамысловы пераварот. Адбываецца пераход ад рамеснай да фабрычнай вытворчасцi. У мястэчках Хомск i Косава Гродзенскай губернi былі пабудаваны першыя суконныя фабрыкi. На гэтых фабрыках ужывалiся паравыя рухавiкi, што лiчыцца прыкметай пераходу ад ручной да машыннай працы.

2. Станаўленне дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь у першай палове 1990-х гг

1. Афармленне дзяржаўнага суверэнітэту адбывалася ва ўмовах правядзення палітыкі перабудовы грамадства і паступовага аслаблення саюзнай улады. Актывізаваўся рух за атрыманне саюзнымі рэспублікамі дзяржаўнага суверэнітэту — незалежнасці і дзяржаўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы, якая не дапускае замежнага ўмяшання. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоўны Савет БССР прыняў
Дэкларацыю аб дзяр жаў ным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Дата прыняцця гэтай Дэкларацыі з’яўлялася Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Днём Рэспублікі) да рэферэндуму 1996 г.

25 жніўня 1991 г. быў прыняты Закон «Аб наданні статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхоўнага Савета БССР аб дзяр жаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі». На наступны дзень, 26 жніўня, Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР». З гэтага часу прамое ўмяшанне саюзнай улады ў дзейнасць рэс пуб лікі спынілася. 19 верасня 1991 г. Вярхоўны Савет прыняў рашэнне аб змене назвы Беларускай ССР на «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочанай назве — Беларусь. З гэтага моманту найноўшай гісторыі Беларусі пачалося станаўленне суверэннай дзяржавы.

18 кастрычніка 1991 г. быў прыняты Закон «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь». Грамадзянства — прававая прыналежнасць асобы да дзяржавы — стала неад’емнай часткай дзяржаўнага суверэнітэту Беларусі.

Паміж дзевяццю рэспублікамі Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР) вяліся перагаворы аб прыняцці новага Саюзнага дагавора. У сакавіку 1991 г. на рэферэндуме — усенародным галасаванні за захаванне абноўленага СССР — у БССР прагаласавала 82,7 % насельніцтва.

Ва ўмовах няўдалых спроб цэнтральнай улады распрацаваць новы Саюзны дагавор, які б захаваў абноўлены СССР, Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Б. М. Ельцын, Прэзідэнт Украіны Л. М. Краўчук і Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь С. С. Шушкевіч абвясцілі на сустрэчы ў Белавежскай пушчы 8 снежня 1991 г., што «Саюз ССР як суб’ект міжнароднага права і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». Адначасова адбылося падпісанне Пагаднення аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД). Дасягнутыя дамоўленасці атрымалі назву Белавежскага пагаднення.

Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 10 снежня 1991 г. прыняў пастанову, якая скасавала Дагавор аб утварэнні СССР ад 30 снежня 1922 г., і ажыццявіў ратыфікацыю (надаў юрыдычную сілу шляхам зацвярджэння) Пагаднення аб стварэнні СНД. У склад СНД увайшло 11 былых савецкіх рэспублік (акрамя Грузіі і трох Прыбалтыйскіх рэспублік). Цэнтрам СНД была вызначана сталіца Беларусі — горад Мінск.

2. Прыняцце Канстытуцыі і ўвядзенне інстытута прэзідэнцкай улады. Для пераадолення крызісу, узмоцненага распадам СССР, неабходна было вызначыцца з выбарам мадэлі грамадскага-палітычнага ўладкавання Рэспублікі Беларусь, якая з 1991 г. з’яўлялася парламенцкай рэспублікай. Увядзенне ў Рэспубліцы Беларусь у 1994 г. прэзідэнцкай формы кіравання згодна з Канстытуцыяй, прынятай 15 сакавіка 1994 г., паклала пачатак новаму этапу развіцця. Рэспубліка Беларусь была абвешчана ўнітарнай дэмакратычнай сацыяльнай прававой дзяржавай.

Згодна з Канстытуцыяй Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь з’яўляўся найвышэйшым прадстаўнічым пастаянна дзеючым і адзіным заканадаўчым органам дзяржаўнай улады. Кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады стаў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. Яго паўнамоцтвы ўключалі найважнейшыя пытанні жыццядзейнасці краіны: ахову суверэнітэту, нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці, забеспячэнне палітычнай і эканамічнай стабільнасці, захаванне правоў і свабод грамадзян.

У 1994 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары на альтэрнатыўнай аснове, якія сталі першымі дэмакратычнымі выбарамі ў найноўшай гісторыі Беларусі. У выніку іх правядзення пасля другога тура першым Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь быў абраны Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка. За яго прагаласавала 80,3 % выбаршчыкаў. Важную ролю ў працэсе прававога афармлення дзяржаўнага суверэнітэту адыграў рэспубліканскі рэферэндум, праведзены па ініцыятыве Прэзідэнта 14 мая 1995 г. Прэзідэнт атрымаў падтрымку грамадзян па ўсіх чатырох пытаннях, вынесеных на агульнанароднае абмеркаванне: аб наданні рускай мове статусу, роўнага з беларускай («за» прагаласавала 83,3 % удзельнікаў рэферэндуму); аб устанаўленні новых Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь («за» — 75,1 %); аб адабрэнні дзеянняў Прэзідэнта, накіраваных на эканамічную інтэграцыю з Расійскай Федэрацыяй («за» — 83,3 %); аб унясенні змяненняў у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь 1994 г., якія даюць магчымасць Прэзідэнту датэрмінова спыніць паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета ў выпадку сістэматычнага або грубага парушэння Канстытуцыі («за» — 77,7 %).

3. Дзяржаўная сімволіка Рэспублікі Беларусь. Вярхоўны Савет Беларускай ССР 19 верасня 1991 г. у выніку галасавання зацвердзіў Дзяржаўны герб «Пагоня» і сцяг з бела-чырвона-белымі гарызантальнымі палосамі. Па ініцыятыве Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на рэспубліканскі рэферэндум 14 мая 1995 г. было вынесена пытанне: «Ці падтрымліваеце Вы прапанову аб устанаўленні новых Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь?». 3,6 млн (75 %) удзельнікаў рэферэндуму выказаліся за падтрымку да дзенай прапановы. Былі прыняты сучасныя Дзяржаўны сцяг і Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь.

Штогод у другую нядзелю мая ад значаецца Дзень Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба. 9 Мая разам з Дзяржаўным сцягам узнімаецца чырвоны сцяг — сімвал Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне.

У 1995 г. былі зацверджаны дзяржаўныя ўзнагароды Рэспублікі Беларусь, у тым ліку Палажэнні аб званні Героя Беларусі, ордэнах Айчыны, Францыска Скарыны. Першым Героем Беларусі стаў у 1996 г. ваенны лётчык У. Карват. Цаной уласнага жыцця ён адвёў палаючы самалёт убок ад в. Вялікае Гацішча Баранавіцкага раёна і выратаваў жыцці многіх людзей. 

3. Характарыстыка ўкладу дзеяча навукі (культуры) у яе развіццё

Характарыстыка дзейнасці О. Ю. Шміта

Буйным вучоным у галіне матэматыкі, геафізікі, астраноміі і геаграфіі з’яўляецца ўраджэнец Магілёва Ота Юльевіч Шміт, які стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў асваення Паўночнага марскога шляху. О. Шміт у 1934 г. узначальваў палярную экспедыцыю ў Арктыку на параходзе «Чалюскін», які быў расціснуты льдамi. Праз два месяцы «чалюскiнцаў», якія высадзіліся на льдзiну, выратавалi лётчыкi, якім, як i О. Шмiту, было ўпершыню прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. О. Шміт даследаваў матэматычныя законы грашовай эмісіі, даў матэматычнае абгрунтаванне наяўнасці жалезных руд на Курскай магнітнай анамаліі, сфармуляваў новую тэорыю «халоднага» ўтварэння Зямлі і планет з дапланетнага газава-пылавога воблака. Стаў акадэмікам Акадэміі навук СССР.