Білет 17. Гісторыя Беларусі

1. Падзелы Рэчы Паспалітай і іх уплыў на становішча беларускіх зямель. Паўстанне 1794 г. і яго падзеі ў Беларусі

1. Прычыны падзелаў Рэчы Паспалітай заключаліся найперш ва ўнутрыпалітычным становішчы самой дзяржавы, якое характарызавалася як палітычны крызіс, або безулад дзе. Такое становішча было вынікам злоўжывання шляхецкімі вольнасцямі. На пасяджэннях сойма дзейнічала права «ліберум вета». Згодна з ім, калі хоць адзін дэпутат сойма выступаў супраць, то рашэнне не прымалася, а пасяджэнне сойма спынялася. У выніку большасць соймаў была сарвана. Дзяржаўнае кіраванне характарызавалася ўсеўладдзем магнатаў і шляхты і слабасцю каралеўскай улады ў асобе апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Рэч Паспалітая стала «заезным дваром і карчмой» для іншаземных войскаў. Такое становішча дазваляла суседнім дзяржавам умешвацца ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалiтай.

Расія і Прусія жадалі мець каля сябе слабую Рэч Паспалітую, таму яны выступалі за захаванне «ліберум вета» і вы барнасці караля. Карыстаючыся правам абароны іншаверцаў у Рэчы Паспалітай, Расія і Прусія выставілі праект ураўнавання ў правах дысідэнтаў з католікамі. Дысідэнтамі называлі шляхту некаталіцкага веравызнання. Аднак сойм Рэчы Паспалітай адмовіўся выканаць гэтае патрабаванне. Тады Расія і Прусія падтрымалі стварэнне шляхецкіх канфедэрацый — часовых палітычных саюзаў, прадстаўнікі якіх звярнуліся да расійскай імператрыцы Кацярыны ІІ, каб яна дапамагла вярнуць ім былыя правы.

2. Падзелы Рэчы Паспалітай. У Пецярбургу ў 1772 г. быў падпі саны дакумент паміж Расійскай імперыяй, Прусіяй і Аўстрыяй аб першым падзеле Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышла Усходняя Беларусь.

Сойм Рэчы Паспалітай зацвердзіў першы падзел дзяржавы, але супраць выступіла частка паслоў ад ВКЛ, сярод якіх быў дэпутат з Навагрудскага ваяводства Тадэвуш Рэйтан. У знак пратэсту ён лёг перад пасламі на падлогу каля дзвярэй, але большасць шляхецкіх паслоў пераступілі цераз яго і падпісалі пагадненне з замежнымі дзяржавамі.

Спробай выратаваць дзяржаву ад гібелі стала прыняцце Канстытуцыі Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. Канстытуцыя ліквідавала падзел Рэчы Паспалітай на Польшчу і ВКЛ, абвясціла агульную дзяржаву з адзіным урадам, агульным войскам і фінансамі, адмяніла права «ліберум вета». Хоць Канстытуцыя заклала аснову для вывядзення Рэчы Паспалітай з крызісу, аднак час на рэфармаванне дзяржавы быў ужо ўпушчаны.

У 1793 г. адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай. Пад уладу Расіі адышла цэнтральная частка беларускіх зямель.

3. Паўстанне 1794 г. на чале з ураджэнцам Беларусі Тадэвушам Касцюшкам стала спробай захаваць незалежнасць Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. (да першага падзелу). Ён кіраваў паўстаннем на тэрыторыі Польшчы. Раней Т. Касцюшка сем гадоў правёў у Амерыцы, дзе актыўна ўдзельнічаў у барацьбе паўночнаамерыканскіх калоній супраць англійскага каланіяльнага ўладарання. Ён быў асабіста знаёмы з першым прэзідэнтам ЗША Д. Вашынгтонам, сябраваў з адным з аўтараў амерыканскай Дэкларацыі Незалежнасці Т. Джэферсанам. Т. Касцюшка з’яўляецца нацыянальным героем ЗША i Польшчы, ганаровым грамадзянінам Францыі.

Паўстанне праходзіла пад лозунгам «Вольнасць, цэласнасць, незалежнасць». У ВКЛ на чале паўстання стаяў інжынер-палкоўнік Якуб Ясінскі. У Вільні быў утвораны асобны ад Польшчы орган кіраўніцтва паўстаннем. Заклік Т. Касцюшкі да аднаўлення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. знайшоў водгук толькі сярод магнатаў і шляхты ВКЛ. У выдадзеным ім Паланецкім універсале Т. Касцюшка таксама абяцаў вызваліць з-пад прыгону тых сялян, якія прымуць удзел у паўстанні. У атрады паўстанцаў пацягнуліся касінеры — сяляне, узброеныя косамі. На тэрыторыі Белару сі яны складалі да адной трэці ад колькасці паўстанцаў. Аднак дасягнуць масавай падтрымкі насельніцтва кіраўнікам паўстання не ўдалося. Паўстанне было падаўлена расійскімі войскамі.

У 1795 г. было падпісана пагадненне паміж Расіяй, Аўстрыяй, Прусіяй аб трэцім падзеле Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышлі заходнебеларускія землі. Кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі добраахвотна адмовіўся ад трона. Рэч Паспалітая прыпыніла сваё існаванне як самастойная дзяржава.

2. БССР у другой палове 1980-х гг. Вынікі ажыццяўлення палітыкі перабудовы. Спробы паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця

1. Рэфармаванне грамадска-палітычнай сістэмы пачалося ў 1985 г. Генеральным сакратаром Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Савецкага Саюза (КПСС) М. С. Гарбачовым. Палітыка, распачатая ім, атрымала назву «перабудова». Аднак у выніку супярэчлівасці і непаслядоўнасці ў рэалізацыі палітыкі перабудовы адбылося абвастрэнне крызісу ва ўсіх сферах жыцця савецкага грамадства.

Адным з рэальных дасягненняў перабудовы была галоснасць — прынцып адкрытасці інфармацыі аб мінулым і сучасным краіны, магчымасць выказваць крытычнае стаўленне да ўлады і ідэалогіі, рэалізоўваць на справе абвешчаныя Канстытуцыяй БССР 1978 г. дэмакратычныя свабоды слова і друку. Важным крокам стала прыняцце Закона «Аб народным абмеркаванні важных пытанняў дзяржаўнага жыцця Беларускай ССР».

У 1989 г. упершыню адбыліся выбары народных дэпутатаў СССР на альтэрнатыўнай аснове, гэта значыць на кожнае месца ва ўсесаюзным парламенце прэтэндавалі некалькі кандыдатаў, а канчатковае рашэнне было за выбаршчыкамі. Пры такой выбарчай сістэме
кожны кандыдат павінен быў сам прыняць удзел у выбарчай кампаніі, распрацаваць і прапанаваць сваю выбарчую праграму. У 1990 г. згодна з новым выбарчым законам адбыліся выбары народных дэпутатаў у Вярхоўны і мясцовыя Саветы народных дэпутатаў БССР. Ва ўмовах існавання аднапартыйнасці большасць месцаў атрымалі прыхільнікі Камуністычнай партыі Беларусі. Разам з тым упершыню ў гісторыі Вярхоўнага Савета БССР у ім узнікла парламенцкая апазіцыя — група (фракцыя) дэпутатаў, чые погляды не супадалі з думкамі дэпутацкай
большасці. У гэтых умовах замест фармальнага аднагалоснага зацвярджэння законаў у Вярхоўным Савеце БССР праходзіла іх вострае абмеркаванне.

Рост грамадскай і палітычнай свядомасці насельніцтва прывёў да ўзнікнення ў 1989 г. грамадска-палітычнага руху за перабудову пад назвай Беларускі народны фронт «Адраджэнне» (БНФ). Тагачасныя палітычныя партыі ўяўлялі сабой аб’яднанні вузкага кола аднадумцаў, якія не мелі шырокай падтрымкі.

У 1990 г. быў прыняты Закон СССР «Аб грамадскіх аб’яднаннях», які замацаваў права грамадзян на вольнае аб’яднанне і стварэнне палітычных партый і рухаў. Па меры таго як у рэспубліцы складвалася шматпартыйнасць, КПБ страчвала манаполію на ўладу. Спробай вярнуць краіну ў даперабудовачны час стаў так званы жнівеньскі путч 1991 г. Ён быў арганізаваны групай вышэйшых партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у Маскве. Няўдача путчу паскорыла крах КПСС і КПБ. У сувязі з гэтымі падзеямі 25 жніўня 1991 г. Вярхоўны Савет БССР, большасць якога складалі камуністы, прыняў пастанову «Аб часовым прыпыненні дзейнасці КПСС — КПБ на тэрыторыі Беларусі». Гэтая пастанова дзейнічала да 1993 г.

2. Спробы паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця былі выкліканы зніжэннем яго паказчыкаў у 1970-х — першай палове 1980-х гг. Застой (стагнацыя) у эканоміцы абумовіў неабходнасць правядзення эканамічнай рэформы, якая прадугледжвала пераход на інтэнсіўны шлях развіцця эканомікі на аснове павелічэння якасных паказчыкаў (за кошт выкарыстання новых дасягненняў навукі і тэхнікі, прыярытэтнага развіцця машынабудавання, росту прадукцыйнасці працы).

Асноўнай задачай распрацаванага плана развіцця народнай гаспадаркі БССР на 1986—1990 гг. быў вызначаны пераход ад пераважна адміні страцыйных метадаў кіравання да эканамічных. На прадпрыемствах укараняліся гаспадарчы разлік і самафінансаванне. Прадпрыемствы самі зараблялі грошы за кошт даходаў ад рэалізацыі сваёй прадукцыі і не мелі патрэбы ў дзяржаўным фінансаванні. Яны атрымалі магчымасць большую частку прыбытку пакідаць у сябе і выкарыстоўваць яго ў сваіх інтарэсах.

Аднак у канцы 1980-х гг. народная гаспадарка БССР па-ранейшаму заставалася пад уладай адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіравання з апорай выключна на дзяржаўную форму ўласнасці, сацыяльнаэканамічнае становішча пагаршалася. Пачала нарастаць інфляцыя — абясцэньванне папяровых грошай, гэта значыць па дзен не іх пакупной здольнасці ў выніку павышэння цэн на тавары і паслугі.

У сельскай гаспадарцы захоўвалася калгасная форма вытворчасці. Ва ўмовах існавання розніцы паміж высокімі цэнамі на прамысловыя тавары і нізкімі дзяржаўнымі закупачнымі цэнамі на сельскагаспадарчую прадукцыю калгасы амаль перасталі купляць неабходную тэхніку. Пачалося падзенне вытворчасці прадуктаў харчавання. Для забеспячэння імі насельніцтва была ўведзена сістэма талонаў.

У гэтых умовах больш настойліва сталі ўзнімацца пытанні аб неабходнасці пераходу да разнастайных форм гаспадарання на зямлі. У 1990 г. быў прыняты Закон «Аб уласнасці», які прадугледжваў прыватную, калектыўную і дзяр жаў ную ўлас насць, у 1991 г. — Закон «Аб сялянскай (фермерскай) гаспадарцы».

3. Аварыя на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі 26 красавіка 1986 г. пагоршыла эканамічнае становішча БССР. Пажар, які ўзнік на адным з блокаў Чарнобыльскай АЭС, удалося лакалізаваць дзякуючы самаахвярнасці пажарных, у тым ліку жыхара Брагіна беларуса В. І. Ігнаценкі. Ён атрымаў вострае паражэнне прамянёвай хваробай. Пасмяротна ўзнагароджаны савецкім ордэнам Чырвонага Сцяга, а ў 2006 г. за гераічны подзвіг у імя жыцця цяперашніх і будучых пакаленняў яму прысвоена званне Героя Украіны. Тысячы ўдзельнікаў пераадолення наступстваў аварыі атрымалі ў народзе назву «ліквідатараў».

Чарнобыльская катастрофа нанесла Беларусі страты, роўныя 32 рэспубліканскім бюджэтам 1985 г. 23 % тэрыторыі рэспублікі былі забруджаны радыеактыўнымі ізатопамі, якія доўга не распадаюцца. Ад радыеактыўнага забруджвання пацярпела 2,3 млн чалавек, гэта значыць кожны пяты жыхар Беларусі. З гаспадарчага абароту было выведзена 20 % зямель. У ліпені 1986 г. Вярхоўны Савет БССР прызнаў усю тэрыторыю Беларусі зонай экалагічнага бедства.

З забруджаных тэрыторый на новае месца жыхарства было адселена больш за 135 тыс. чалавек. Для перасяленцаў было пабудавана шмат жылля. У беларускім сектары 30-кіламетровай зоны адсялення вакол станцыі быў створаны Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік.

3. Адлюстраванне падзей гісторыі Беларусі ў творах беларускага мастацтва

Характарыстыка гістарычнай падзеі, якая адлюстравана на карціне В. Волкава «Мінск. 3 ліпеня 1944 года», і вызначэнне адносін мастака да гэтай падзеі

Адлюстраваныя на карціне сцэны сустрэчы жыхарамі Мінска салдат Чырвонай Арміі як вызваліцеляў ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў характарызуюцца радасным настроем мастака, які сам быў сведкам гэтай падзеі і паказаў велічнасць перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Аўтар карціны перадаў пачуццё шчасця простых людзей, пры гэтым надаўшы свайму палатну рысы трыумфальнасці. Па выніках рэспубліканскага рэ ферэндуму 24 лістапада 1996 г. дзень вызвалення Мінска ад гітлераўскіх захопнікаў атрымаў статус Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дня Рэспублікі).