Білет 12. Гісторыя Беларусі

1. Аб’яднанне Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы ў складзе Рэчы Паспалітай: прычыны, умовы, вынікі Люблінскай уніі. Статут ВКЛ 1588 г.

1. Новая дзяржава з назвай Рэч Паспалітая, што ў перакладзе з польскай мовы азначае «агульная справа» — тое, што і рэспубліка, уяўляла сабой саюз ВКЛ i Польскага каралеўства. Новае шматэтнічнае дзяржаўнае ўтварэнне ўзнікла 1 ліпеня 1569 г. у выніку Люблінскай уніі і праіснавала да канца ХVІІІ ст.

Прычыны аб’яднання ВКЛ і Польшчы ў складзе Рэчы Паспалітай:

— цяжкае знешнепалітычнае становішча ВКЛ у сувязі з Лівонскай вайной 1558—1583 гг., якую вёў за выхад да Балтыйскага мора маскоўскі цар Іван IV. Ён лічыў беларускія землі сваёй вотчынай і імкнуўся «вярнуць» іх у склад Маскоўскай дзяржавы;

— імкненне пануючага саслоўя — шляхты ВКЛ — да набыцця шляхецкіх вольнасцей, якімі валодала шляхецкае саслоўе ў самой Польшчы, што дазваляла яму актыўна ўдзельнічаць у палітыцы;

— жаданне польскай шляхты падпарадкаваць ВКЛ у якасці багатага прыдатку да Польшчы і атрымаць для сябе новыя землі і пасады;

— разлік кіраўніцтва каталіцкай царквы праз Польшчу, якая з’яўлялася краінай, дзе пануючае становiшча займала каталіцтва, пашырыць уплыў каталіцызму на беларускія землі.

2. Умовы аб’яднання ВКЛ і Польшчы былі выпрацаваны на Люблінскім сойме, які адбыўся ў 1569 г. і працягваўся 6 месяцаў. Польскі бок імкнуўся да інкарпарацыі (уключэння, далучэння) ВКЛ у склад Польшчы (Кароны), абапіраючыся на каталіцкіх феадалаў і каталіцкую царкву. Дэлегацыя ВКЛ на чале з канцлерам Мікалаем Радзівілам Рудым выступала за заключэнне раўнапраўнага саюзу з Польшчай. На сойме польскаму боку ўдалося дабіцца значных тэрытарыяльных уступак.

ВКЛ вымушана было прыняць многія з польскіх умоў аб’яднання дзвюх дзяржаў. Вышэйшым агульным органам улады станавіўся сойм, які мог збірацца толькі на тэрыторыі Польшчы (асобныя соймы як для Польшчы, так і для ВКЛ не прадугледжваліся). Кіраўнік саюзу дзяржаў, якога маглі выбіраць феадалы Польшчы і ВКЛ, таксама быў агульным. Кароль Рэчы Паспалітай Стафан Баторый быў прызнаны шляхтай ВКЛ і сваім вялікім князем.

Асобнымі ў ВКЛ і Польшчы па ўмовах Люблінскай уніі захоўваліся:

— адміністрацыйны апарат (дзяржаўныя пасады);
— заканадаўства, якое ў ВКЛ было прадстаўлена Статутамі;
— судовая арганізацыя, пры якой вышэйшым судовым органам у княстве з’яўляўся з 1581 г. Галоўны трыбунал ВКЛ;
— войска, асновай якога ў XVI ст. у ВКЛ з’яўлялася паспалітае рушанне — усеагульнае апалчэнне, што складалася са шляхты і жаўнераў (ваеннаабавязаных мужчын, якіх вы стаўляў са сваіх зямельных уладанняў кожны шляхціц);
— тытул, гэта значыць афіцыйныя назвы дзяржаў пры існаванні агульнай назвы «Рэч Паспалітая»;
— пячатка з сімвалам дзяржавы (у ВКЛ — выява пагоні, у Польшчы — выява арла); — мова афіцыйнага справаводства, якой з’яўлялася старабеларуская — у ВКЛ, польская і лацінская — у Польшчы.

Такім чынам, ВКЛ разам з Польшчай утварылі агульную Рэч Паспалітую. Такое аб’яднанне дзвюх суседніх краін называецца федэрацыяй — дзяржавай, што складаецца з самастойных дзяржаўных утварэнняў, аб’яднаных на пэўных умовах у адзіную краіну. У складзе гэтай дзяржавы ВКЛ існавала да канца XVIII ст.

3. Вынікі Люблінскай уніі паўплывалі на палітычнае становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай. Шэраг найбагацейшых зямель ВКЛ быў уключаны ў склад Польшчы, у выніку чаго тэрыторыя ВКЛ значна зменшылася. Вынікі Люблінскай уніі выклікалі незадаволенасць большай часткі магнатаў ВКЛ, якім трэба было дзяліць палітычную ўладу з палякамі. Да таго ж згодна з уніяй польская шляхта магла атрымліваць зямельныя ўладанні ў межах ВКЛ, а шляхта ВКЛ практычна страціла такое права ў раёнах, далучаных да Польскага каралеўства.

Вынікі Люблінскай уніі выявіліся ў паланізацыі (апалячванні) шляхты ВКЛ праз далучэнне яе да польскіх шля хецкіх вольнасцей. У 1697 г. была прынята пастанова «Ураў наванне правоў», згодна з якой велікакняжацкая шляхта поўнасцю ўраўноўвалася ў правах з польскай. Шляхце ВКЛ, як і польскай, было нададзена права поўнага кантролю за дзейнасцю караля, што значна абмяжоўвала яго ўладу і давала шляхце магчымасць не падпарадкоўвацца яму. Шляхта ВКЛ пераняла польскую мову і польскую культуру, паступова перайшла ў каталіцкае веравызнанне. Такім чынам, да канца ХVІІ ст. адбылося фарміраванне адзінага саслоўя ў Рэчы Паспалітай — «народа шляхецкага». Усё афіцыйнае справаводства ў Рэчы Паспалітай у 1697 г. было пераведзена на польскую мову, якая набыла статус дзяржаўнай.

4. Прыняцце трэцяга Статута ВКЛ 1588 г. стала ўвасабленнем антыпольскіх настрояў і барацьбы за захаванне самастойнасці ВКЛ. Статут быў падрыхтаваны з удзелам канцлера Астафія Валовіча і падканцлера Льва Сапегі. Ён ігнараваў акт Люблінскай уніі, замацоўваў і юрыдычна афармляў незалежнасць княства, абавязваў урад вярнуць адлучаныя ад княства землі, забараняў прызначаць на дзяржаўныя пасады ў ВКЛ і надзяляць зямлёй «чужаземцаў і загранічнікаў», у тым ліку і палякаў, захоўваў адасобленасць дзяржавы.

Леў Сапега на свае сродкі выдаў трэці Статут ВКЛ. Ва ўступе да яго ён сфармуляваў ідэю прававой дзяржавы. Яна заключалася ў тым, што ўсе дзяржаўныя органы і службовыя асобы павінны дзейнічаць згодна з законам, а ўсе людзі, незалежна ад саслоўя, якому яны належалі, абвяшчаюцца роўнымі перад законам. Аднак ва ўмовах тагачаснага грамадства Статут абараняў інтарэсы феадалаў і канчаткова запрыгоньваў сялянства.

2. Масавая барацьба беларускага народа супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў у гады Вялікай Айчыннай вайны

1. Стварэнне партызанскіх атрадаў. Ужо на пяты дзень вайны ў Пінскім раёне быў сфарміраваны адзін з першых партызанскіх атрадаў у Беларусі, які ўзначальваў В. З. Корж.

У ліпені 1941 г. быў створаны партызанскі атрад пад кіраўніцтвам дырэктара кардоннай фабрыкі ў пасёлку Пудаць Суражскага раёна М. П. Шмырова, які атрымаў у партызан мянушку Бацька Мінай. Германскія акупанты захапілі ў якасці заложнікаў чацвярых дзяцей Бацькі Міная і патрабавалі яго здачы ў палон у абмен на выратаванне дзяцей. Рашэнне Бацькі Міная не было лёгкім і простым, за свой патрыятычны выбар ён заплаціў жыццём дзяцей, але партызаны адпомсцілі акупантам за расстраляных дзяцей.

Да сярэдзіны 1942 г. партызанскі рух прыняў такія маштабы, што ўзнікла неабходнасць стварэння адзінага каардынацыйнага цэнтра. 30 мая 1942 г. Дзяржаўны Камітэт Абароны прыняў рашэнне аб утварэнні пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандавання Цэнтральнага штаба партызанскага руху (ЦШПР) пад кіраўніцтвам тагачаснага Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі П. К. Панамарэнкі. У верасні 1942 г. быў створаны Беларускі штаб партызанскага руху.

З вясны 1942 г. пачаў складвацца новы від партызанскіх фарміраванняў — брыгады. Яны ствараліся на аснове аб’яднання асобных партызанскіх атрадаў. Камісарам адной з іх стаў П. М. Машэраў. Будучы настаўнікам фізікі і матэматыкі перад вайной, ён стварыў і ўзначаліў Расонскае антыфашысцкае падполле, затым узначаліў Вілейскі падпольны абласны камітэт камсамола і двойчы быў паранены ў баях. П. М. Машэраў у 26 гадоў стаў Героем Савецкага Саюза.

У партызанскіх брыгадах побач з дарослымі ваявалі хлопчыкі і дзяўчынкі. Прыкладам для піянераў усёй савецкай краіны стаў подзвіг 14-гадовага М. Казея — юнага разведчыка партызанскай брыгады, якая дзейнічала ў Мінскай вобласці. Ён падарваў сябе гранатай, калі апынуўся ў акружэнні ворага. Пасмяротна быў удастоены звання Героя Савецкага Саюза.

У ходзе барацьбы з ворагам у канцы 1943 г. партызанам удалося вызваліць і ўзяць на кантроль значную частку Беларусі — каля 60 % акупіраванай тэрыторыі. Тут ствараліся партызанскія зоны: Ушацкая і Полацка-Лепельская ў Віцебскай вобласці, Барысаўска-Бягомльская ў Мінскай вобласці, Клічаўская ў Магілёўскай вобласці і інш. У партызанскіх зонах ішла падрыхтоўка да баявых аперацый, сяляне апрацоўвалі і засявалі зямлю, працавалі школы і бібліятэкі, размяшчаліся аэрадромы, што прымалі самалёты з Вялікай зямлі, знаходзілі прыстанішча тысячы мірных жыхароў.

Партызаны ўстанавілі пастаянны кантроль за рухам цягнікоў на важных чыгуначных магістралях Брэст — Гомель, Мінск — Орша, Мінск — Бабруйск, Полацк — Віцебск. Яны нападалі на гарнізоны, што ахоўвалі чыгуначныя станцыі, узрывалі чыгункі і масты, выводзілі са строю паравозы і вагоны. Разгортвалася так званая «рэйкавая вайна» — акцыя партызан па масавым разбурэнні чыгунак з мэтай дэзарганізацыі нямецкіх ваенных перавозак. У Беларусі яна праводзілася ў тры этапы.

Адной з самых буйных дыверсій стаў падрыў падпольшчыкамі варожых эшалонаў на чыгуначнай станцыі Асіповічы ў ліпені 1943 г. Камсамолец Ф. Крыловіч падклаў магнітныя міны пад цягнік з гаручым. У выніку выбуху былі цалкам знішчаны 4 эшалоны, у тым ліку той, што перавозіў новыя нямецкія танкі «Тыгр».

У час правядзення «рэйкавай вайны» ў красавіку 1944 г. здзей сніў подзвіг 17-гадовы падрыўнік М. Гойшык. У час чарговай аперацыі партызанам не ўдалося замініраваць рэйкі. Тады Мікалай кінуўся з мінай пад эшалон з танкамі, гарматамі і жывой сілай ворага.

2. Антыфашысцкія патрыятычныя арганізацыі. Дыверсійную дзейнасць на буйным чыгуначным вузле «Орша» разгарнуў былы начальнік паравознага дэпо гэтага вузла К. С. Заслонаў, які арганізаваў выраб мін, знешне падобных да кавалкаў вугалю, што падкідвалі ў паравозныя топкі. Такім чынам заслонаўцы вывелі са строю больш за 200 паравозаў і ажыццявілі каля 100 крушэнняў паяздоў.

Падпольшчыкі ў Мінску здабывалі зброю і боепрыпасы, ратавалі людзей з лагераў смерці, распаўсюджвалі лістоўкі, арганізоўвалі ўцёкі ваеннапалонных, здзяйснялі дыверсіі на прадпрыемствах. Дапамогу падпольшчыкам і партызанам аказваў прафесар Я. Клумаў. Ён перадаваў медыкаменты і сродкі для абсталявання палявых шпіталяў. Гітлераўцы прапаноўвалі прафесару супрацоўнічаць з імі, аднак ён адмовіўся, загінуўшы ў машыне-«душагубцы», унутр якой была выведзена труба з выхлапнымі газамі.

У 1943 г. мінскія падпольшчыкі разам з партызанамі ажыццявілі аперацыю па забойстве генеральнага камісара (гаўляйтара) Беларусі В. Кубэ, падклаўшы яму ў ложак міну. Нямецка-фашысцкія акупанты ахрысцілі Мінск «страляючым горадам».

3. Масавае супраціўленне мірнага насельніцтва. Супраць захопнікаў вяло барацьбу цывільнае (грамадзянскае) насельніцтва акупіраванай тэрыторыі Беларусі. Мірныя жыхары аказвалі дапамогу партызанам. Яны папаўнялі армію партызан людзьмі, забяспечвалі іх адзеннем, прадуктамі і медыкаментамі, клапаціліся аб параненых, збіралі, рамантавалі і перадавалі ў атрады зброю і боепрыпасы, будавалі абаронныя ўмацаванні і аэрадромы, выконвалі ролю сувязных, разведчыкаў і праваднікоў. У партызанскім руху ў якасці сувязнога прыняў удзел 99-гадовы дзед Талаш.

Бессмяротны подзвіг здзейснілі жыхары палескай вёскі Навіны (цяпер Салігорскі раён) браты М. і І. Цубы. Карнікі, уварваўшыся ў вёску, схапілі братоў і загадалі ім паказаць дарогу ў партызанскі лагер. Міхаіл адразу адмовіўся і тут жа на вачах брата быў застрэлены. 70-гадовы Іван завёў фашыстаў у гібельную дрыгву. Фашысты па-зверску забілі патрыёта. 

3. Аналіз зместу гістарычнага дакумента

Вызначэнне асаблівасцей грамадска-палітычнага жыцця ў БССР праз азнаямленне з вытрымкай з даклада Першага сакратара ЦК КПБ П. М. Машэрава на пазачарговай дзявятай сесіі Вярхоўнага Савета БССР, прысвечанай вынікам усенароднага абмеркавання праекта Канстытуцыі (Асноўнага Закона) БССР у 1978 г.

«…Рабочие и колхозники, интеллигенция республики все свои помыслы и стремления связывают с мудростью и деятельно стью родной коммунистической партии, созидательной силой ее внутренней и внешней политики. Коммунисты, весь белорусский народ с особым
удовлетворением восприняли положение новой Конституции БССР о том, что “руководящей и направляющей силой советского общества,
ядром его политической системы, государственных и общественных организаций является Коммунистическая партия Советского Союза”».

Асаблівасцю грамадска-палітычнага жыцця ў БССР з’яўлялася існаванне аднапартыйнай палітычнай сістэмы, пры якой Камуніс тычная партыя Беларусі, у адпаведнасці з шостым артыкулам Канстытуцыі БССР 1978 г., абвяшчалася кіруючай і накіроўваючай сілай у грамадстве і ядром палітычнай сістэмы. Такім чынам адбывалася адзяржаўленне КПБ з поўным кантролем з яе боку ўсіх сфер жыцця грамадства.