Білет 7. Гісторыя Беларусі

1. Умацаванне велікакняжацкай улады і дзяржаўны лад Вялiкага Княства Лiтоўскага ў канцы XIII — XIV ст.

1. Дзяржаўны лад ВКЛ характарызаваўся цэнтралізацыяй улады ў руках вялікага князя. Вышэйшай асобай у дзяржаве быў вялікі князь («гаспадар»). Першы кіраўнік ВКЛ Міндоўг атрымаў нават каралеўскі тытул. Улада вя лі кага князя лічылася неабмежаванай. Такую ўладу
называюць манархіяй. Найважнейшымі абавязкамі князя былі абарона краіны, выданне законаў, ажыццяўленне дыпламатычных зносін з іншымі краінамі, аб’яўленне вайны і заключэн не міру, распараджэнне дзяржаўнай казной (грашовымi сродкамi), прызначэнне на дзяржаўныя пасады. У ХІІІ—ХІV стст. пры вялікім князю існавала велікакняжацкая (гаспадарская) рада, назва якой паходзіць ад слова «раіцца». Яна з’яўлялася спачатку дарадчым органам, і яе роля была вельмі абмежаванай.

2. Умацаванне велікакняжацкай улады ў ВКЛ адбылося пры вялікім князю Гедыміну (Гедзіміну) у 1316—1341 гг. Большая частка беларускіх зямель увайшла ў склад ВКЛ. Напрыклад, у 1318 г. сын Гедыміна Альгерд ажаніўся з Марыяй — дачкой апошняга віцебскага князя Яраслава, а калі той памёр, Віцебскае княства засталося Альгерду.

У 1323 г. Гедымін заснаваў сталую сталіцу ВКЛ у Вільні (сённяшні Вільнюс — сталіца Літоўскай Рэспублікі). Да Гедыміна дзяржава не мела пастаяннай сталіцы, ёю лічыўся замак, у якім жыў вялікі князь. Да 1320 г. гэта быў Наваградак.

Прынцыпам дзяржаўнага жыцця пры Гедыміну стаў наступны: «Не рушыць даўніны, не ўводзіць навіны». Ён азначаў паважлівыя адносіны да зямельных уладанняў феадалаў і захаванне гістарычных традыцый насельнiцтва ВКЛ.

Пры Гедыміну тэрыторыя ВКЛ павялічылася прыблізна ў 3 разы. Прыкладна 3/4 жыхароў гэтай дзяржавы да сярэдзіны XIV ст. складала насельніцтва, якое даследчыкi адносяць да беларускага этнасу (народнасці).

Пасля Гедыміна велікакняжацкі трон заняў яго сын Альгерд, які правіў ў 1345—1377 гг. Ён вызначыўся ў справе пашырэння меж ВКЛ. У выніку паспяховай бітвы на рацэ Сiнiя Воды ў 1362 г. была вызвалена ад ардынцаў тэрыторыя Украiны. Тройчы Альгерд, які імкнуўся падпарадкаваць сабе ўсходнеславянскія землі, рабіў паходы супраць Маскоўскага княства, не жадаючы ўзмацнення маскоўскага князя Дзмітрыя Iванавіча. У выніку агульная тэрыторыя ВКЛ павялічылася ўдвая.

3. Барацьба за вялікае княжанне. Пасля смерці Альгерда вялікім князем літоўскім у 1377—1392 гг. стаў яго сын Ягайла. Аднак яго ўладу не пры знаў старэйшы сын Альгерда князь Андрэй Полацкі. Ён вымушаны быў пакінуць Полацк і заключыў саюз з маскоўскім князем Дзмітрыем Іванавічам. У 1380 г. Андрэй Полацкі ўдзельнічаў у Кулікоўскай бітве на баку Масквы. Ягайла выступіў з войскам на дапамогу татарам, але не паспеў своечасова падысці. Дзмітрый Іванавіч за перамогу над татарамі атрымаў прозвішча Данскі. Праз некалькі гадоў службы ў маскоўскага князя Андрэй Полацкі вярнуўся на радзіму і адваяваў сабе Полацк.

2. Становішча Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы (1921— 1939 гг.)

1. Палітычныя і сацыяльна-эканамічныя ўмовы жыцця беларускага насельніцтва былі вызначаны Рыжскім мірным дагаворам ад 18 сакавіка 1921 г. Згодна з ім да Польшчы адышлі Гродзенская, усходнія раёны Віленскай і заходнія раёны Мінскай губерняў. Акрэсленыя тэрыторыі атрымалі неафіцыйную назву «Заходняя Беларусь». У польскіх дакументах яны называліся «крэсы ўсходнія», што азначала ўсходнія ўскраіны Рэчы Паспалітай. На гэтай тэрыторыі ў 1931 г. пражывала 4,6 млн чалавек, большасць якіх складалі беларусы.

Палітычны рэжым, які быў устаноўлены ў выніку дзяржаўнага перавароту 1926 г. у Польшчы, у тым ліку ў Заходняй Беларусі, атрымаў назву «санацыя» («аздараўленне»). Гэта быў ваенна-аўтарытарны рэжым (рэжым асабістай улады, які абапіраўся на ваенную сілу) пад кіраўніцтвам начальніка дзяржавы Ю. Пілсудскага. На тэрыторыі Заходняй Беларусі дзейнічала польская тайная палітычная паліцыя, шматлікія суды і турмы. У 1934 г. быў створаны канцэнтрацыйны лагер у Бярозе-Картузскай.

Заходняя Беларусь з’яўлялася аграрным прыдаткам прамысловых раёнаў Польшчы, рынкам збыту і крыніцай таннай сыравіны і рабочай сілы. Адзінай з традыцыйных галін прамысловасці, якая набыла значнае развіццё, была дрэваапрацоўчая. Але гэта вяло да празмернага выкарыстання лясных багаццяў польскімі і замежнымі манаполіямі. У 1919—1939 гг. на тэрыторыі Заходняй Беларусі было высечана каля 600 тыс. га лесу. Асабліва моцна пацярпела Белавежская пушча.

Найбольш буйнымі прадпрыемствамі былі запалкавая фабрыка ў Пінску, тытунёвая і фанерная фабрыкі ў Гродне, шклозавод «Нёман» у Лідскім павеце.

У сельскай гаспадарцы была занята пераважная большасць насельніцтва — 85 %. Аднак памешчыкі, якіх было менш за 1 % ад усёй колькасці жыхароў, валодалі больш чым паловай усёй зямлі. Сяляне Заходняй Беларусі пакутавалі ад малазямелля і беззямелля, падатковага прыгнёту і чыноўніцкага самавольства. Польскі ўрад пачаў сяліць на «крэсах усходніх» асаднікаў (былых польскіх вайскоўцаў). Яны атрымлівалі бясплатна або за невялікую плату зямельныя надзелы.

У 1935 г. выбухнула паўстанне нарачанскіх рыбакоў. Дырэкцыя дзяржаўных лясоў, ва ўпраўленне якой было перададзена возера Нарач, забараніла свабодную лоўлю рыбы. У выніку сяляне-рыбакі страцілі адзіную крыніцу свайго існавання. Барацьба працягвалася да верасня 1939 г.

2. Рух супраць польскага прыгнёту разгарнуўся на тэрыторыі Заходняй Беларусі. У першай палове 1920-х гг. ён меў пераважна ўзброеную партызанскую форму барацьбы. Сярод найбольш вядомых кіраўнікоў партызанскага руху былі В. З. Корж і К. П. Арлоўскі.

Кіраўніцтва Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ) праводзіла курс на разгортванне партызанскага руху з мэтай змены палітычнай улады ў Заходняй Беларусі. Прадугле джвалася ліквідацыя памешчыцкага землеўладання і перадача зямлі сялянам без выкупу.

Беларуская сялянска-работніцкая грамада (БСРГ) як масавая палітычная арганізацыя аб’ядноўвала больш за 100 тыс. чалавек. Праграма БСРГ прадугледжвала самавызначэнне Заходняй Беларусі, утварэнне рабоча-сялянскага ўрада, перадачу зямлі сялянам без выкупу, знішчэнне сістэмы асадніцтва. Узначальваў БСРГ вядомы беларускі вучоны, рэвалюцыянер і грамадскі дзеяч Браніслаў Тарашкевіч.

Асаблівае значэнне ў другой палове 1920-х гг. набыла дзейнасць беларускіх дэпутатаў-паслоў у польскім сойме, аб’яднаных у Беларускі пасольскі клуб. Яны адстойвалі правы беларусаў шляхам унясення на разгляд парламента праектаў законаў, афіцыйных запытаў да службовых асоб.

3. Развіццё культуры ў Заходняй Беларусі праходзіла ва ўмовах паланізацыі. Яна ўяўляла сабой сістэму мерапрыемстваў, якія праводзіліся польскімі дзяржаўнымі органамі, культурнымі ўстановамі, каталіцкім духавенствам па распаўсюджванні польскай мовы і культуры, асіміляцыі (далучэнні да палякаў) беларускага насельніцтва ў Заходняй Беларусі. У выніку ў 1938/39 навучальным годзе ў Заходняй Беларусі не засталося ніводнай беларускай школы, хаця колькасць непісьменных сярод беларускага насельніцтва складала амаль палову. Спынілася выданне беларускіх газет і часопісаў. Не дазвалялася карыстацца беларускай мовай у дзяржаўных установах і органах мясцовага самакіравання.

Супраць паланізацыі выступіла масавая легальная культурнаасветніцкая арганізацыя — Таварыства беларускай школы (ТБШ). Свае намаганні яно засяродзіла на адкрыцці беларускіх народных школ, клубаў-чытальняў, бібліятэк, выпуску беларускіх газет, падручнікаў, кніг. Гэта звычайна рабілася ў тых раёнах, дзе беларускамоўнае насельніцтва складала 25 % і болей. Узначальваў ТБШ Б. Тарашкевіч.

Большасць літаратараў, якія падтрымлівалі Камуністычную партыю Заходняй Беларусі, спалучалі сваю творчасць з удзелам у нацыянальна-вызваленчым руху. Сярод іх паэт Яўген Скурко (літаратурны псеўданім Максім Танк), які тройчы быў арыштаваны польскімі ўладамі. Ён напісаў гераічную паэму «Нарач» пра паўстанне нарачанскіх рыбакоў.

Адным з заснавальнікаў нацыянальнага гістарычнага жывапісу быў выдатны мастак, педагог, археолаг Язэп Драздовіч. Ён стварыў малюнкі старадаўніх замкаў у Беларусі, серыю графічных партрэтаў полацкіх князёў, у тым ліку Усяслава Чарадзея. Стаў аўтарам аднаўлення насценных маляваных дываноў, якія былі ўнікальнай з’явай у мастацтве славянскага свету і Еўропы. Мастак сур’ёзна займаўся астраноміяй, распрацаваў тэорыю паходжання планет Сонечнай сістэмы. Даследчык выказаў меркаванне пра ўзнікненне разумнага жыцця на Зямлі ад іншых цывілізацый, аб магчымым змяненні нахілу Зямлі на працягу яе існавання, што выклікала ледавіковую эпоху. Сваімі карцінамі «Космас», «Жыццё на Марсе», «Жыццё на Сатурне», «Жыццё на Месяцы» першым у беларускім мастацтве пачаў касмічную тэму. «Беларускім Леанарда да Вінчы» назваў Я. Драздовіча яго сябра, вядомы мастак Пётр Сергіевіч.  

3. Раскрыццё зместу гістарычных тэрмінаў

Раскрыццё зместу гістарычнага тэрміна «разбор» шляхты

У канцы XVIІІ ст. пасля далучэння беларускiх зямель да Расiйскай iмперыi царскім урадам пачала праводзіцца палітыка ў адносінах да незадаволенай падзеламі Рэчы Паспалітай шляхты, якая атрымала назву «разбор» шляхты. Згодна з гэтай палітыкай тыя прадстаўнiкi
дробнай шляхты, якiя не прадставiлi дакументаў, што пацвярджалi iх дваранскае званне, выключалiся з дваранскага саслоўя i пераводзiлiся ў саслоўе дзяржаўных сялян або мяшчан. Такiя меры былi прыняты таксама і ў адносiнах да шляхты, якая ўдзельнiчала ў паўстанні 1830—1831 гг.