Білет 6. Гісторыя Беларусі

1. Прычыны і працэс утварэння Вялікага Княства Літоўскага. Паходжанне назвы княства

1. Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ) з’яўляецца на палітычнай карце Еўропы ў ХІІІ ст. Прычыны яго ўтварэння заключаліся ў наступным. Знешнепалітычныя фактары былі звязаны з неабходнасцю арганізацыі абароны супраць рыцараў-крыжакоў i мангола-татараў. Унутрыпалітычныя абставіны вынікалі з неабходнасці пераадолець феадальную раздробленасць. Эканамічныя ўмовы былі звязаны з аддзяленнем рамяства ад сельскай гаспадаркі і развіццём гандлёвых адносін паміж рознымі тэрыторыямі, што садзейнічала іх аб’яднанню.

2. Працэс утварэння ВКЛ пачаўся ў сярэдзіне ХІІІ ст. разам з узвышэннем Навагрудскага княства. Гэтаму спрыялі яго аддаленасць ад раёнаў змагання з крыжацкай і татарскай навалай, высокі ўзровень развіцця сельскай гаспадаркі, рамяства і гандлю.

Асноўныя падзеі, якія паклалі пачатак утварэнню ВКЛ, разгортваліся ў Верхнім і Сярэднім Панямонні — на тэрыторыі, якая ахоплівае сучасныя паўночна-заходнія землі Беларусі (Гродзенская вобласць) і часткова ўсходнія землі сучаснай Літоўскай Рэспублікі.

Летапіс паведамляе пра Мiндоўга, аднаго з мясцовых балцкіх князёў, які вымушаны быў у выніку міжусобнай барацьбы накіравацца разам з рэшткамі сваёй дружыны з балцкай тэрыторыі ў суседні Навагрудак. Тут гэты князь-язычнiк прыняў хрысціянства і зрабiў горад сваёй рэзiдэнцыяй. У Навагрудку ў 1253 г. адбылася каранацыя Міндоўга. Ён быў у 1230-я — 1263 г. вялікім князем дзяржавы, якая пачалася з аб’яднання літоўскіх (часткі балцкіх) і часткі беларускіх, у тым ліку навагрудскіх зямель.

Пасля смерці Міндоўга ў канцы ХІІІ ст. вялікім князем стаў Віцень, які, па звестках летапісу, «…учыніў сабе герб і ўсяму княству Літоўскаму пячатку — узброены рыцар на кані з мячом, што цяпер называюць Пагоня». Віценю ўдалося дасягнуць адзінства новай дзяржавы, у склад якой увайшла значная частка беларускіх зямель.

3. Паходжанне назвы княства звязана з яго тэрытарыяльным ростам. Пры вялікім князю Гедыміну ў 1316—1341 гг. узрасла роля вялікага князя як кіраўніка дзяржавы. Яго тытул стаў гучаць так: «кароль Літвы і Русі», «кароль літоўцаў і многіх рускіх». Пад назвай «рускія» меліся на ўвазе жыхары перш за ўсё беларускіх зямель — Віцебскай, Берасцейскай, Менскай і Тураўскай, якія ўвайшлі ў склад ВКЛ. У выніку дзяржава атрымала назву «Вялікае Княства Літоўскае і Рускае». Пад Літвой тады разумелася тэрыторыя Верхняга і Сярэдняга Панямоння, а пад Руссю — Верхняе Падзвінне і Падняпроўе. У першай палове XV ст., калі была далучана Жамойція — заходняя частка сучаснай Літвы, дзяржава атрымала поўную назву Вялікае Княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае. 

2. Грамадска-палітычнае жыццё ў БССР у канцы 1920-х — 1930-я гг.

1. На мяжы 1920—1930-х гг. адбыліся змены ў грамадска-палітычным жыцці. Партыйна-дзяржаўнае кіраўніцтва СССР на чале з І. В. Сталіным узяло курс на ажыццяўленне адміністрацыйнакамандных метадаў пабудовы сацыялістычнага грамадства. Ва ўмовах існавання аднапартыйнай палітычнай сістэмы кіруючая камуністычная партыя стала фактычна выконваць функцыі органа дзяржаўнай улады, які ажыццяўляў поўны кантроль над усімі сферамі жыцця грамадства.

Паступова складваўся рэжым асабістай улады І. Сталіна і культ асобы — празмернае ўзвялічванне яго ролі і прыпісванне яму вызначальнага ўплыву на ход гістарычных падзей.

2. Складванне савецкай грамадска-палітычнай сістэмы. Да канца 1930-х гг. у БССР склалася савецкая грамадска-палітычная сістэма. Для яе былі характэрны наступныя прыкметы. У сацыяльна-эканамічнай галіне ўсталявалася дзяр жаў ная ўласнасць на сродкі вытворчасці,
павялічылася доля рабочага класа, сфарміравалася калгаснае сялянства. У грамадска-палітычнай галіне ўсталявалася аднапартыйная
палітычная сістэма, якая была звязана з бясспрэчным падначаленнем цэнтральнай партыйнай і дзяр жаў най уладзе. Панавала ўсеагульная
дзяржаўная марксісцка-ленінская ідэалогія — сістэма поглядаў і ідэй, што належалі камуністычнай партыі і асабіста І. Сталіну. Сярод дзяржаўных кіраўнікоў панавала сталінская тэорыя аб узмацненні класавай барацьбы па меры руху савецкага грамадства да канчатковай
пабудовы сацыялізму. Праводзіліся безальтэрнатыўныя выбары ў органы ўлады, пры якіх адна кандыдатура, звычайна ўзгодненая з мясцовым партыйным кіраўніцтвам, прэтэндавала на адпаведную пасаду. У 1936 г. была прынята Канстытуцыя СССР, што атрымала ў гісторыі назву «Канстытуцыі перамогшага сацыялізму». У 1937 г. быў прыняты Асноўны Закон Беларускай ССР. Гэта была трэцяя па ліку Канстытуцыя БССР. Яе асноўныя палажэнні паўтаралі агульнасаюзныя. Савецкая Беларусь была абвешчана сацыялістычнай дзяржавай рабочых і сялян. Дэкларавалася, што перамог сацыялістычны лад, зацвердзілася са цыя ліс тыч ная ўласнасць на сродкі вытворчасці ў дзяржаўнай і кааператыўна-калгаснай формах. Прыватная ўласнасць скасоўвалася. Былі абвешчаны прынцыпы: ад кожнага па здольнасцях, кожнаму — па працы; хто не працуе, той не есць.

3. Рэпрэсіі. Ва ўмовах бясспрэчнага падначалення ўстаноўкам камуністычнай партыі жорстка караліся любыя адступленні ад марксісцка-ленінскай ідэалогіі і сумненні ў правільнасці распрацаванага І. Сталіным курсу на пабудову сацыялізму. Гэта прывяло да палітычных рэпрэсій — ужывання ўладай розных мер прымусу па палітычных прыкметах. У выніку арыштаў рэспубліканская партыйная арганізацыя страціла амаль палову свайго складу. Празмерна і неабгрунтавана павялічылася роля органаў унутраных спраў, якім было даручана выкрываць так званых «ворагаў народа».

Камандна-адміністрацыйныя метады кіравання грамадствам суправаджаліся рэпрэсіямі супраць нацыянальнай інтэлігенцыі. Яе абвінавацілі ў нібыта варожай савецкаму ладу дзейнасці з мэтай аднаўлення капіталізму ў Беларусі і адлучэння БССР ад СССР. У 1931 г. быццам бы за прыналежнасць да «Саюза вызвалення Беларусі», якога ўвогуле не існавала, першы прэзідэнт Беларускай Акадэміі навук У. М. Ігнатоўскі быў абвінавачаны ў тым, што ў сваёй навуковай дзейнасці на першае месца ставіў нацыянальныя, а не класавыя пытанні. Не вытрымаўшы здзекаў і ў знак пратэсту супраць неабгрунтаваных абвінавачванняў, ён застрэліўся пасля аднаго з допытаў.

Сімвалам палітычных рэпрэсій у Беларусі стала назва «Курапаты» (лясное ўрочышча пад Мінскам). Тут, як устаноўлена Генеральнай пракуратурай Рэспублікі Беларусь, у 1937—1941 гг. адбываліся расстрэлы рэпрэсіраваных жыхароў рэспублікі. Палітычныя рэпрэсіі 1930-х гг. былі прызнаны вышэйшымі партыйнымі і дзяржаўнымі органамі СССР неабгрунтаванымі, а многія вынесеныя прыгаворы за адсутнасцю складу злачынства пазней былі адменены. 

3. Суаднясенне падзеі ў гісторыі Беларусі з грамадска-гістарычным працэсам

Вызначэнне грамадска-гістарычнага працэсу, аб якім сведчыла ўзнікненне першых у Беларусі фабрык

Першыя ў Беларусі фабрыкі — прамысловыя прадпрыемствы, на якіх існаваў падзел працы і выкарыстоўваліся машыны, былі пабудаваны ў 1820-я гг. у мястэчках Хомск Кобрынскага і Косава Слонімскага паветаў. Фабрыкі, якія выраблялі сукно, належалі буйному землеўладальніку графу В. Пуслоўскаму. Працаўнікамі на фабрыках былі прыгонныя сяляне. На прадпрыемствах Пуслоўскага ўпершыню ў Беларусі былі выкарыстаны паравыя рухавікі. Паступовы пераход ад ручной да машыннай працы і ад мануфактурнай да фабрычнай вытворчасці ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст. стаў сведчаннем пачатку прамысловага перавароту.