Білет 5. Гісторыя Беларусі

1. Развіццё культуры на беларускіх землях у ІХ — сярэдзіне ХІІІ ст. Рэлігійна-асветніцкія дзеячы

1. Пашырэнне хрысціянскай веры на беларускіх землях пачалося з Х ст. У 992 г. князь Ізяслаў заснаваў у Полацку епархію — вялікую царкоўную акругу. Рагнеда і Ізяслаў сталі першымі хрысціянамі ў Полацкім княстве. Хрысціянства на працягу некалькіх стагоддзяў распаўсюджвалася ў саперніцтве з язычніцтвам (мнагабожжам). З ІХ па ХІІІ ст. яны існавалі разам, бо язычніцтва мела глыбокія старажытныя карані.

2. У Полацкім княстве развівалася пісьменнасць. Выключную навуковую каштоўнасць маюць берасцяныя граматы — бярозавая кара з літарамі, надрапанымі на ёй. Такія граматы знойдзены археолагамі ў Віцебску і Мсціславе. У першай палове ХІ ст. пачалося летапісанне — запіс падзей па гадах (летах) у храналагічнай паслядоўнасці. У пачатку ХІІ ст. манахам Нестарам была створана «Аповесць мінулых гадоў» — летапіс, які змяшчае звесткі аб Рагвало ду, Рагнедзе, Ізяславу, Усяславу Чарадзею, бітве на Нямізе і іншых падзеях з жыцця ўсходніх славян. Самай ранняй рукапіснай кнігай на тэрыторыі Беларусі з’яўляецца створанае ў ХІ ст. Тураўскае евангелле, упрыгожанае застаўкамі — вялiкiмі рознакаляровымі літарамі. Матэрыялам для рукапісных кніг у той час служыў пергамент — спецыяльна вырабленая скура цялят. Вокладкай былі дзве дошкі, абцягнутыя скурай, а закрывалася кніга з дапамогай спражкі.

3. Рэлігійна-асветніцкія дзеячы XII ст. садзейнічалі распаўсюджванню пісьменнасці. Свядомы жыццёвы выбар зрабіла ў 12-гадовым узросце Прадслава — дачка полацкага князя, унучка знакамітага Усяслава Чарадзея. Аб яе жыццёвым шляху і дзейнасці распавядаецца ў жыціі. Даведаўшыся аб намеры бацькі заручыць яе з будучым мужам-княжычам, яна выбрала служэнне Богу і тайна збегла з дому ў жаночы манастыр, дзе атрымала імя Еўфрасіння. Пазней яна заснавала жаночы і мужчынскі манастыры, у якіх перапісваліся царкоўныя кнігі. Справа гэта была ў той час вельмі цяжкай, на перапісванне адной кнігі звычайна патрабавалася ўсё жыццё. Еўфрасіння стала першай вядомай жанчынай-кнiгапicцам. Ужо пад канец жыцця яна адправілася ў далёкае і цяжкае падарожжа ў Святую зямлю (Іерусалім), дзе і памерла. Еўфрасіння Полацкая — першая жанчына з усходніх славян, якую праваслаўная царква абвясціла святой.

Выдатным рэлігійным асветнікам XII ст. стаў тураўскi епіскап Кірыла. Ён на пэўны час замураваўся ў невялічкай манастырскай вежы (стаўпе, які меў некалькі паверхаў) і жыў пустэльнікам — у ізаляцыі ад іншых людзей. Кірыла Тураўскі не толькі чытаў тут кнігі, але і пісаў «словы» — звароты да вернікаў, малітвы-споведзі, аповесці-прытчы, якія маюць характар павучанняў. За красамоўства Кірылу Тураўскага празвалі Златавустам, які «паче всех воссиял на Руси».

4. Выдатным помнікам мураванага дойлідства (будынкам, узведзеным з камянёў і цэглы, змацаваных растворам) з’яўляецца пабудаваны ў сярэдзіне ХІ ст. у Полацку пры князю Усяславу Брачыславічу (Чарадзею) Сафiйскі сабор. Слова «Сафія» азначае «Божая мудрасць», якая, па ўяўленні вернікаў, кіравала Сусветам. Гэта быў трэці храм такога тыпу, пабудаваны на землях усходніх славян пасля Кіеўскай і Наўгародскай Сафій. Пры будаўніцтве сабора выкарыстана плоская цэгла — плінфа. Унутраная паверхня храма была аздоблена фрэскамі — роспісам вадзянымі фарбамі па свежай тынкоўцы. На працягу ХІІ ст. у Полацку было ўзведзена дзесяць мураваных аднакупальных культавых пабудоў. Адной з іх стала Спаская царква Спаса-Праабражэнскага манастыра, пабудаваная па просьбе Еўфрасінні
Полацкай дойлідам Іаанам (Іванам) за 30 тыдняў.

Да сённяшніх дзён часткова захавалася Каложская (Ба ры саглебская) царква, пабудаваная ў ХІІ ст. у Гродне. Сцены царквы ўпры гожаны ўстаўкамі з каляровага паліраванага каменю і керамічнымі пліткамі, якія ўтваралі пэўны малюнак. Асаблівасцю царквы з’яўляецца вялікая колькасць галаснікоў — гліняных збаноў, умураваных у сцены для таго, каб было добра чуваць малітву і голас святара.

Помнікам абарончага дойлідства з’яўляецца пяціярусная, вышынёй 30 м, Камянецкая вежа, пабудаваная ў ХІІІ ст. на Брэстчыне з жоўтай і карычневай цэглы.

5. Шэдэўрам старажытнага мастацтва з’яўляўся шасціканцовы крыж, зроблены ў тэхніцы перагародчатай эмалі майстрам Богшам (у хрышчэнні Лазар) па заказе Еўфрасінні Полацкай у 1161 г. Крыж выраблены з кіпарысавага дрэва. Яго паверхня абкладзена залатымі, а бакі — сярэбранымі пласцінамі. На залатых пласцінах змешчаны выявы святых, выкананыя рознакаляровымі эмалямі. У гэтым крыжы знаходзіліся часцінкі дрэва з крыжа, на якім быў распяты Ісус Хрыстос, мошчы святых. Адноўлены ў ХХ ст. вобраз крыжа лiчыцца хрысціянскай каштоўнасцю беларусаў.

2. Палітыка індустрыялізацыі і калектывізацыі сельскай гаспадаркі ў БССР у другой палове 1920-х — 1930-я гг

1. Асаблівасці і вынікі правядзення індустрыялізацыі ў БССР. У 1925 г. на ХІV з’ездзе Усесаюзнай Камуністычнай партыі (бальшавікоў) было прынята рашэнне аб правядзенні палітыкі сацыялістычнай індустрыялізацыі. Індустрыялізацыя ў БССР праходзіла як састаўная частка працэсу стварэння буйной машыннай вытворчасці ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі СССР, і перш за ўсё ў прамысловасці.

У першыя гады індустрыялізацыі ў рэспубліцы развіваліся харчовая, гарбарная, тэкстыльная і швейная прамысло васць, а таксама галіны прамысловасці па перапрацоўцы драўніны (ляс ная, дрэваапрацоўчая, папяровая) і мінеральнай сыравіны (паліўная, хімічная).

У 1928—1929 гг. быў распрацаваны першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі — пяцігодка. У ім прадугледжвалася стварэнне сельскагаспадарчага машынабудавання, будаўніцтва новых і пераабсталяванне старых прадпрыемстваў. Памежнае становішча Беларусі рабіла немэтазгодным размяшчэнне на яе тэрыторыі прадпрыемстваў цяжкай прамысловасці.

Індустрыялізацыя ў БССР, як і ў СССР, праходзіла фарсіраванымі (паскоранымі) тэмпамі пад лозунгам «Пяцігодку — за чатыры гады». У гады першай пяцігодкі ў 1928—1932 гг. былі пабудаваны і пачалі працаваць швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» і панчошна-трыкатажная фабрыка імя КІМ (Камуністычнага Інтэрнацыянала моладзі) у Віцебску, Магілёўская фабрыка штучнага валакна, Бабруйскі і Гомельскі дрэваапрацоўчыя камбінаты, завод сельскагаспадарчых машын у Гомелі і інш.

У выніку другой і трэцяй пяцігодак (1933—1937; 1938—1941 гг., не завершана ў сувязі з пачаткам Вялікай Айчыннай вайны) прамысловасць рэс пуб лі кі папоўнілася Крычаўскім цэментавым, Магілёўскім аўтарамонтным заводамі, Мінскім радыёзаводам, Рагачоўскім кансервавым заводам, кандытарскімі фабрыкамі «Камунарка» ў Мінску і «Спартак» у Гомелі, Барысаўскай макароннай і Мінскай каўбаснай фабрыкамі. Пры гэтым пераважала лёгкая прамысловасць, якая мела перапрацоўчы характар і была накіравана на выраб тавараў народнага спажывання.

У выніку фарсіраванай індустрыялізацыі БССР да канца 1930-х гг. ператварылася ў індустрыяльна-аграрную краіну, дзе ўсталявалася адзіная дзяржаўная форма ўласнасці на сродкі вытворчасці.

2. Прычыны і асаблівасці правядзення калектывізацыі ў БССР. У 1927 г. на ХV з’ездзе Усесаюзнай Камуністычнай партыі (бальшавікоў) было прынята рашэнне аб правядзенні палітыкі калектывізацыі сельскай гаспадаркі. Прычыны яе правядзення вызначаліся неабходнасцю пераводу вёскі на рэйкі буйной машыннай вытворчасці і забеспячэння горада сельскагаспадарчай сыравінай і прадуктамі спажывання. Ажыццяўленне фарсіраванай індустрыялізацыі патрабавала значных сродкаў, якія вырашана было атрымаць за кошт вёскі.

З 1929 г. калектывізацыя становіцца галоўнай лініяй камуністычнай партыі ў вёсцы, хаця неабходныя ўмовы для гэтага яшчэ не паспелі скласціся. У савецкую гісторыю 1929 г. увайшоў пад назвай «год вялікага пералому». Запісванне сялянства ў калгасы (калектыўныя гаспадаркі) адбывалася з парушэннем прын цыпу добраахвотнасці, прымусова, з шырокім выкарыстаннем пераважна адміністрацыйна-сілавых метадаў. Гэта не адпавядала распрацаванаму У. І. Леніным кааператыўнаму плану, асноўнымі прынцыпамі якога былі добраахвотнасць пры стварэнні сялянамі кааператываў і паступовы пераход ад простых да больш складаных форм кааперацыі.

Тых, хто не жадаў запісвацца ў калгасы, прылічвалі да кулацтва. У адносінах да іх праводзілася раскулачванне. У ходзе яго выкарыстоўваліся меры гвалтоўнага адымання збожжа ў сялян, нярэдка ўсяго цалкам, што прыводзіла да голаду. Кулакоў высялялі за межы Беларусі ў Сібір і ў паўночныя раёны СССР. У грамадстве ствараўся вобраз кулака як ворага народа.

Пры стварэнні калгасаў у іх абагульваліся як асноўныя сродкі вытворчасці, якія раней належалі самім сялянам, так і іх уласная свойская жывёла (каровы, коні, свінні, куры) і нават прадметы дамашняга ўжытку, што выклікала супрацьдзеянне сялян, якія нават пачалі масавы забой сваёй жывёлы.

У калгасах працу аплачвалі не грашыма, а прадукцыяй у канцы года па колькасці адпрацаваных дзён — так званых працадзён. З сярэдзіны 1930-х гг. у калгасах рэс пуб лі кі быў устаноўлены мінімум выпрацоўкі працадзён — 80. Калгаснікаў, якія не выраблялі мінімуму, прыцягвалі да адміністрацыйнай адказнасці.

У 1932—1933 гг. у СССР і БССР быў уведзены пашпартны рэжым. Аднак калгаснікі пашпартоў не атрымалі. Іх маглі прымаць на працу ў гарадах толькі пры наяўнасці даведкі ад праўлення калгаса аб яго згодзе на адыход калгасніка.

Для забеспячэння калгасаў тэхнікай былі створаны машыннатрактарныя станцыі (МТС), а пры іх — палітычныя аддзелы, якія строга выконвалі партыйную лінію пры правядзенні калектывізацыі. Першая МТС у БССР была створана ў 1930 г. у мястэчку Койданава (сучасны Дзяржынск).

У выніку правядзення суцэльнай калектывізацыі ў БССР была створана матэрыяльна-тэхнічная база, неабходная для далейшага індустрыяльнага развіцця рэспублікі. Працэс пераводу сялянскай гаспадаркі з індывідуальнай у калектыўную адбываўся з парушэннямі прынцыпаў добраахвотнасці і паступовасці, што прывяло да дэфармацыі законнасці і страты эканамічнага эфекту. 

3. Параўнальная характарыстыка падзей гісторыі Беларусі па прапанаваных прыкметах

Параўнанне адносін да напалеонаўскіх войскаў з боку розных пластоў насельніцтва Беларусі ў перыяд Айчыннай вайны 1812 г.

Прыкметы
для параўнання
Шляхта і магнаты Сяляне
Адносіны да
абяцанняў Напалеона 
Спадзяваліся на аднаўленне Рэчы Паспалітай, чаго не адбылося Спадзяваліся на скасаванне
прыгоннага права, як гэта
было зроблена ў Княстве
Варшаўскім
Адносіны да баявых дзеянняў
напалеонаўскіх
войскаў
Урачыста віталі напалеонаўскія войскі. Дапамагалі ўласнымі
сродкамі камплектаваць воінскія падраздзя ленні
Супрацiўляліся правядзенню рэквiзiцый (прымусоваму адбіранню маёмасцi i жывёлы на карысць армii) i рабаўнiцтву
Адносіны да палітыкі французскай адміністрацыі Увайшлі ў склад Часовага ўрада Вялікага Княства Літоўскага Аказвалі супраціўленне нарыхтоўцы прадуктаў з мэтай абароны сваёй маёмасці  

Шляхта і магнаты першапачаткова на падставе абяцанняў Напалеона падтрымалі яго войскі і палітыку французскай адміністрацыі. У чэрвені 1812 г. у Вільні быў створаны Часовы ўрад ВКЛ, які складаўся з мясцовай знаці. Ад яго патрабавалася перш за ўсё забяспечваць усім неабходным і папаўняць рэкрутамі армію Напалеона. Гэта не апраўдвала спадзяванняў мясцовай шляхты адносна палітыкі Напалеона. Частка яе працягвала падтрымліваць расійскага імператара Аляксандра I.

На сялянскае і мяшчанскае саслоўі лёг асноўны цяжар наступстваў баявых дзеянняў і забеспячэння ўсім неабходным ваюючых армій. Усё гэта разам з рашэннем Напалеона захаваць прыгоннае права ў Літве і Беларусі выклікала незадавальненне з боку беларускіх сялян. У такіх умовах сяляне аказвалі супраціўленне камандам нарыхтоўшчыкаў і нават стваралі атрады самаабароны.