Білет 3. Гісторыя Беларусі

1. Полацкае княства ў Х—ХІ стст. Княжацка-вечавы лад

1. Cтаражытнаруская дзяржава ўсходніх славян Кіеўская Русь узнікла ў канцы ІХ ст. Сучасная тэрыторыя Беларусі разглядаецца гісторыкамі як заходнія землі Кіеўскай Русі. У пісьмовых крыніцах згадваецца першае дзяржаўнае ўтварэнне ўсходніх славян на тэрыторыі Беларусі Полацкая зямля-княства. Яго цэнтрам з’яўляўся горад Полацк, які згадваецца ў летапісе «Аповесць мінулых гадоў» пад 862 г. Горад зна ходзіўся на рацэ Заходняя Дзвіна, якая была часткай найважнейшага гандлёвага шляху «з варагаў у грэкі».

Першым гістарычна вядомым полацкім князем быў Рагвалод. У летапісе пад 980 г. згадваецца, што «Рагвалод жа прыйшоў быў з-за мора і меў воласць сваю ў Полацку». У 60—70-х гг. Х ст. Полацку як магчымаму саюзніку нада валася важнае значэнне ў саперніцтве паміж Кіевам і Ноўгарадам, што таксама знаходзіліся на шляху «з варагаў у грэкі». Рагвалод даў згоду на шлюб сваёй дачкі Рагнеды з больш моцным кіеўскім князем Яраполкам. Наўгародскаму князю Уладзіміру, які таксама прасіў рукі дачкі полацкага князя, было адмоўлена. Адмова абразіла Уладзіміра. Ён адпомсціў полацкай княжацкай сям’і. Полацк быў узяты і спалены яго войскамі. Рагвалод разам з двума сынамі забіты. Рагнеда прымусова стала жонкай Уладзіміра.

У далейшым Уладзімір стаў вялікім кіеўскім князем. З яго імем звязана прыняцце ў 988 г. і пашырэнне на землях усходніх славян новай рэлігіі — хрысціянства. Уладзімір даў Рагнедзе новае імя Гарыслава. Магчыма, Рагнеда, якая пражыла з Уладзімірам некалькі гадоў, так і не даравала яму смерці бацькі і зрабіла замах на яго жыццё. Аднак замах не ўдаўся, у вынiку Рагнеду па тагачасных законах павінны былi забіць. Маці абараніў з дзіцячым мячом у руках малалетні сын Ізяслаў. Уражаны паводзінамі сына, Уладзімір загадаў выслаць Рагнеду з Ізяславам у Полацкую зямлю. Тут для яе быў пабудаваны горад, названы імем сына — Ізяслаўль. Рагнеда пастрыглася (па іншых меркаваннях, была пастрыжана) у манашкі пад імем Анастасія. Яна засталася вядомай у гісторыі як князёўна з трыма імёнамі і адна з першых манашак сярод усходніх славян.

Пры жыцці Рагнеды жыхары Полацка запрасілі Ізяслава на княжанне. Ён вядомы ў гісторыі як князь-кніжнік, які ведаў і пашыраў пісьменства разам з хрысціянствам у Полацку. Князь Iзяслаў памёр у маладым узросце ў 1001 г., на год перажыўшы сваю маці.

2. Узмацненне Полацкага княства адбылося ў ХІ ст. пры сыне Ізяслава, полацкім князю Брачыславу. Ён са сваiм войскам захапіў волакі, што злучалі Заходнюю Дзвіну і Дняпро на шляху «з варагаў у грэкі» і належалі Ноўгараду. Яны дазвалялі з дапамогай бярвення правесці («правалачы») судны і такім чынам прайсці ад Балтыйскага (Варажскага) да Чорнага (Рускага) мора.

Легендамі авеяна імя сына Брачыслава — полацкага князя Усяслава, якога празвалі Чарадзеем. Ён быццам бы нарадзіўся ад ча раўніцтва. Невядомы аўтар «Слова пра паход Ігаравы» параўноўвае князя Усяслава з ваўкалакам (пярэваратнем). Больш за 50 гадоў, з 1044 па 1101 г., князь кіраваў Полацкай зямлёй, якая пры ім дасягнула найвышэйшага ўздыму.

Усяслаў, пашыраючы сваю ўладу, імкнуўся захапіць землі і гарады па-за межамі Полацкага княства. Не здолеўшы ўзяць Пскоў, ён захапіў і абрабаваў Ноўгарад. У адказ на дзеянні Усяслава трое сыноў кіеўскага князя Яраслава Мудрага ў 1067 г. напалі на пагранічны горад Полацкай зямлі — Менск (Мінск). 3 сакавіка адбылася жорсткая бітва на рацэ Нямізе. Горад быў спалены, а яго жыхары — мяняне — узяты ў палон.

3. Княжацка-вечавы лад у Полацкай зямлі. Улада князя спалучалася з існаваннем веча — агульнага сходу дарослых мужчын, які мог здымаць і прызначаць князя. Назва «веча», верагодна, паходзіць ад таго, што на сходзе вялі гаворкі («вяшчалі») аб важных грамадскіх справах. На сход гараджан заклікаў гук звонa, а рашэнне прымалася па гучнасці крыку тых, хто яго падтрымліваў.

У абавязкі князя ўваходзілі арганізацыя і камандаванне войскам, збор даніны з насельніцтва. Войска ў Полацку складалася з дружыны — спецыяльна абучанага ваеннай справе ўзброенага атрада людзей і народнага апалчэння, якое складалася з гараджан і называлася «палком».

Ва ўсходнеславянскіх землях дзейнічалі законы, якія называліся «праўдамі». Найбольш вядомы сярод іх зборнік «Руская праўда», распрацаваны пры вялікім кіеўскім князю Яраславу Мудрым. Лічылася, што доказ віны залежыць ад «суда Божага». Напрыклад, калі ў абвінавачанага заставаліся апёкі пасля трымання рукі над агнём, то гэта сведчыла аб тым, што ён сапраўды вінаваты. Суд ажыццяўляў князь ці яго прадстаўнікі. Слушнасць ці віна абвінавачанага вызначаліся звычайна на карысць князя праз грашовыя штрафы або фізічныя пакаранні.

2. Беларусь ва ўмовах польска-савецкай вайны 1919—1920 гг. Вынікі Рыжскага міру

1. Пачатак вайны. У лістападзе 1918 г. адрадзілася Польская дзяржава. Урад Ю. Пілсудскага выступаў за аднаўленне тэрыторыі ў межах Рэчы Паспалітай па стане на 1772 г. да яе першага падзелу. Гэта азначала імкненне вярнуць тэрыторыі Беларусі і Літвы, дзе ўжо была ўстаноўлена савецкая ўлада, у склад Польшчы. У лютым 1919 г. польскія войскі пачалі наступленне і да лета занялі значную тэрыторыю Беларусі. Чырвоная Армія пакінула Вільню, Брэст, Мінск. Пагроза захопу навісла над Гомелем. І толькі на лініі ракі Бярэзіны фронт стабілізаваўся. Такое становішча захоўвалася да вясны 1920 г.

2. Акупацыйны рэжым. На занятай тэрыторыі Беларусі польскія ўлады ліквідавалі органы мясцовага кіравання, аднаўлялі памешчыцкае землеўладанне, учынялі свае парадкі. Палітычныя праціўнікі польскай улады падвяргаліся жорсткім рэпрэсіям. У культурным жыцці праводзілася палітыка паланізацыі — сістэма мерапрыемстваў па асіміляцыі беларускага народа. Зачыняліся беларускія школы і ўстановы культуры.

У гады польскай акупацыі захоўвалася савецкая ўлада ў «Рудабельскай рэспубліцы». У студзені 1920 г. польская карная экспедыцыя спаліла вёску Рудабелку, але падавіць партызанскі рух акупантам не ўдалося. У час барацьбы з польскай інтэрвенцыяй славутым стала імя дзеда Талаша. Ён ва ўзросце 74 гадоў арганізаваў і ўзначаліў партызанскі атрад колькасцю каля 300 чалавек, які дзейнічаў на тэры то рыі Беларускага Палесся.

3. Ваенныя дзеянні на польска-савецкім фронце ў 1920 г. У сакавіку 1920 г. польскія войскі пачалі новае наступленне. У межах Беларусі ім удалося стварыць пяціразовую перавагу над войскамі Чырвонай Арміі. Чырвоная Армія змагла спыніць польскае наступленне, а ў ліпені 1920 г. перайсці ў контрнаступленне, у выніку якога быў вызвалены Мінск.

У жніўні 1920 г. ад польскіх акупантаў быў вызвалены Брэст. Савецкія войскі рушылі далей на Захад, на тэрыторыю Польшчы з мэтай распаўсюджвання сусветнай пралетарскай рэвалюцыі. Войскі Чырвонай Арміі дайшлі да прадмесцяў Варшавы. З-за недахопу сіл, слабага матэрыяльнага забеспячэння, нескаардынаваных дзеянняў, а таксама адмоўнай рэакцыі польскага на сель ніц тва войскі Чырвонай Арміі пацярпелі паражэнне. Пад пагрозай акружэння яны вымушаны былі з вялікімі стратамі адступіць з тэрыторыі не толькі Польшчы, але і Заходняй Беларусі.

31 ліпеня 1920 г. у вызваленым ад польскіх інтэрвентаў Мінску адбылося прыняцце Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі (ССРБ). Адбылося другое абвяшчэнне ССРБ на тэрыторыі Беларусі.

4. Рыжскі мірны дагавор і яго вынікі для Беларусі. Ва ўмовах, калі польскія войскі ў выніку контрнаступлення занялі значную частку Беларусі, савецкі ўрад быў вымушаны пайсці на перамовы аб міры. Яны прайшлі ў Рызе паміж РСФСР і Украінай, з аднаго боку, і Польшчай — з другога. Па ўмовах Рыжскага міру ад 18 сакавіка 1921 г. значная частка тэрыторыі Беларусі — 113 тыс. км2 з на сельніцтвам больш за 4 млн чалавек — трапіла ў склад Рэчы Паспалітай. За БССР захавалася толькі шэсць паветаў Мінскай губерні — Мінскі, Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мазырскі і Слуцкі, у якіх пражывала 1,6 млн чалавек. Граніца з Польшчай прайшла ў 30 км на захад ад Мінска. Віцебская і Гомельская губерні, заходнія паветы Смаленскай губерні заставаліся ў складзе РСФСР.

3. Суаднясенне падзей гісторыі Беларусі і сусветнай гісторыі

Правядзенне аграрнай рэформы П. А. Сталыпіна на расійскіх і беларускіх землях з выдзяленнем агульнага і асаблівасцей

Правядзенне аграрнай рэформы было ініцыіравана ў 1906 г. П. А. Сталыпіным, які ў 1902—1903 гг. займаў пасаду гродзенскага губернатара і заўважыў перавагі ў існаванні хутарской сістэмы гаспадарання на тэрыторыі Беларусі. Выхад з сельскай абшчыны і замацаванне зямельных надзелаў у асабістую ўласнасць шляхам перасялення з вёскі на хутар былі актуальнымі ва ўсходніх Віцебскай і Магілёўскай губернях. Гэта зрабілі каля паловы сялян — удвая болей, чым у цэнтральных губернях Расіі. А для сялян Віленскай і Гродзенскай губерняў, дзе існавалі хутары, сталыпінская рэформа істотнага значэння не мела.

Асаблівасцю правядзення рэформы ў Беларусі стала ўвядзенне ў 1911 г. земстваў як выбарных органаў мясцовага самакіравання (значна пазней, чым у цэнтральных раёнах Расійскай імперыі) і толькі ў трох беларускіх губернях: Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай, дзе пераважалі праваслаўныя выбаршчыкі. Тым самым царскі ўрад, які пасля паўстання 1863—1864 гг. не давяраў буйным землеўладальнікам «польскага паходжання», імкнуўся аслабіць іх уплыў. У Гродзенскай, Віленскай і Ковенскай губернях земствы не ўводзіліся.