Білет 2. Гісторыя Беларусі

1. Рассяленне ўсходнеславянскiх плямён на тэрыторыi Беларусi і жыццё насельніцтва ў VІІІ—ІХ стст.

1. Рассяленне славян у Еўропе набыло масавы характар у час так званага Вялікага перасялення народаў напрыканцы V — пачатку VII ст. Славяне займалі землі на поўдзень ад ракі Прыпяць і адсюль рассяляліся па тэрыторыі Беларусі. Ішлі з поўдня і паўднёвага захаду ў напрамку поўначы. Рухаліся яны пераважна па рэках і іх прытоках. Разам з тым у многіх месцах на тэрыторыі Беларусі жылі балты. Таму доўгі час назіралася змешанае пражыванне славян з балтамі. Затым балты канчаткова зліліся са славянамі, адбылася славянізацыя балтаў.

У VI—VII стст. славяне падзяляліся на тры вялікія групы: заходнія, паўднёвыя, усходнія (апошнія з’яўляюцца продкамі сучасных беларусаў, украінцаў, рускіх). У VІІІ—ІХ стст. на тэрыторыі Беларусі склаліся племянныя аб’яд нанні ўсходніх славян. Крывічы-палачане рассяліліся па цячэнні Заходняй Дзвіны. Існуе літара турная гіпотэза, што іх назва магла ўтварыцца ад слова «крэўныя», што значыць «блізкія па крыві». Крывічы ўзніклі ў выніку сла вя нізацыі балтаў — змяшэння прышлых славянскіх з мяс цо вымі балцкімі плямёнамі. Паўднёвымі суседзямі полац кіх крывічоў былі дрыгавічы, якія жылі паміж Прыпяццю і Дзвіной. Найбольш распаўсюджана думка, што іх назва пахо дзіць ад слова «дрыгва» — балота, пасярод якога яны і жылі, бо ў старажытнасці Прыпяцкае Палессе было амаль суцэльным вялізным балотам. Суседзямі дрыгавічоў былі радзімічы, якія аселі на рацэ Сож. Усходнія славяне паступова асвойвалі тэрыторыю Беларусі і да Х ст. cталі яе асноўным насельніцтвам. Для абазначэння агульнасцi ўciх усходнiх славян гiсторыкi выкарыстоўваюць назву старажытнаруская народнасць.

2. Грамадскія адносіны насельніцтва на тэрыторыі Беларусі былі звязаны з канчатковым фарміраваннем у VIII ст. сусед скай абшчыны. Яе ўзнікненне было абумоўлена пераходам ад падсечна-агнявога да ворнага земляробства. Цяпер апра цоўваць зямлю з дапамогай сахі і рала і збіраць ураджай можна было сіламі адной невялікай сям’і. Людзі атрымалі магчы масць жыць асобнымі малымі сем’ямі (бацькі і іх дзеці і ўнукі). Самастойныя сялянскiя сем’і ўваходзілі ў суседскую
абшчыну, якая называлася ў славян верв. Гэтая назва паходзіць ад слова «вяроўка», якой адмяралі ўчастак зямлі, што належаў кожнаму члену абшчыны.

Ва ўсходніх славян паступова ўзнікала маёмасная ня роўнасць сярод сялян-абшчыннікаў з паступовым выдзяленнем знатных людзей (знаці). З іх ліку выбіралі племяннога правадыра — князя. Спачатку князь у славян быў толькі вайсковым кіраўніком. Усе важныя справы ў славянскіх плямёнах вырашаліся на народным сходзе — вечы. Паступова ўсё кіраванне племенем перайшло да князя. Ён стаў уладальнікам пэўнай колькасці мясцовых зямель. Разам са сваёй дружынай (атрадам узброеных і спецыяльна абучаных ваеннай справе людзей) князь збіраў з падуладнага насельніцтва даніну — натуральны падатак прадуктамі, які называўся палюддзем. Звычайна гэта адбывалася восенню, калі быў сабраны ўраджай.

3. Гаспадарчае жыццё насельніцтва характарызавалася існаван нем земляробства і жывёлагадоўлі як асноўных заняткаў усходнеславянскага насельніцтва зямель Беларусі. Пры падсечна-агнявым земляробстве высякалі лес, палілі пнi, засявалі вызваленую з-пад лесу зямлю. У якасці ўгнаення выкарыстоўвалі попел, якi ўтвараўся пасля палення пнёў. Апрацоўвалі зямлю бараной-сукаваткай, зробленай са ствала дрэва з абсе чанымі сукамі. Пры пераходзе да ворнага тыпу земляробства пачалі выкарыстоўваць драўляную саху з жалезнымі сашнікамі і драўлянае рала з жалезнымі нарогамі. Распаў сюджанымі сельскагаспадарчымі культурамі былі жыта, проса, пшаніца. Другарадную ролю адыгрывалі паляванне, рыбалоўства, бортніцтва — збор мёду лясных пчол. Борцю ў славян называлася дупло, у якім вадзіліся пчолы. Мёд і воск тады высока цаніліся.

Важную ролю адыгрывалі рамёствы. Рамеснікі рабілі рэчы з жалеза. Была наладжана апрацоўка каляровых мета лаў (медзь, волава, свінец), з якіх выраблялі ўпрыгажэнні. З гліны атрымлівалі посуд (гаршкі, міскі). Жанчыны пралі і ткалі. 

2. Абвяшчэнне і станаўленне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці ў снежні 1917 — ліпені 1920 г.

1. Спробы абвяшчэння дзяржаўнасці на аснове бе ла рус кага нацыянальнага руху. Вялікая Беларуская рада (ВБР) як кіруючы орган беларускага нацыянальнага руху выступала за дасягненне аўтаноміі — самастойнага ажыццяўлення дзяр жаў най улады ў Беларусі ў межах Расійскай федэратыўнай рэспублікі. Работай ВБР кіравала Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ), якая восенню 1917 г. не мела вялікага палітычнага ўплыву сярод насельніцтва Беларусі. Дзеячы ВБР, прызнаўшы савецкі ўрад у Петраградзе на чале з У. І. Леніным, адмовіліся прызнаць уладу Абласнога выканаўчага камітэта Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзаха) у Беларусі, бо лічылі, што ён прадстаўляе не беларускі народ, а толькі салдат Заходняга фронту.

Беларускі нацыянальны рух быў прадстаўлены таксама Беларускім абласным камітэтам (БАК), які быў створаны з дэлегатаў ад бе ла рускіх губерняў на Усерасійскі з’езд сялянскіх дэпутатаў. Прадстаўнікі БАК разглядалі Аблвыкамзах як часовую грамадзянскую і ваенную ўладу ў Беларусі, паўнамоцтвы якой спыняцца з моманту ўтварэння новай улады, выбранай на Усебеларускім з’ездзе.

БАК і ВБР выступілі з ініцыятывай склікання ў Мінску Усебеларускага з’езда, які павінен быў вырашыць пытанне аб беларускай дзяржаў насці. Тагачасны народны камісар па справах нацыянальнасцей І. В. Сталін падтрымаў ідэю правядзення з’езда на аснове кампраміса паміж Аблвыкамзахам і БАК.

Усебеларускі з’езд адбыўся 5—18 снежня 1917 г. у Мінску. Дэлегаты з’езда прадстаўлялі як усе пласты беларускага на сельніцтва, так і розныя палітычныя арганізацыі, якія дзейнічалі ў Беларусі. На з’ездзе разгарнулася вострая дыскусія наконт вызначэння формы беларускай дзяржаўнасці. Так, прыхільнікі ВБР дабіваліся абвяшчэння Беларусі раўнапраўнай рэспублікай у складзе агульнарасійскай федэрацыі народаў і краёў. Дэлегаты ад БАК прапанавалі абласную аўтаномію Беларусі ў складзе Савецкай Расіі. З’езд прыняў рэзалюцыю, якой абвяшчаўся рэспубліканскі лад на беларускіх землях. Удзельнікі з’езда прызналі ўсерасійскую савецкую ўладу. Аднак з’езд ігнараваў існаванне Аблвыкамзаха. На з’ездзе было вырашана стварыць з ліку дэлегатаў часовы орган краёвай улады — Усебеларускі Савет сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў. Аднак Савет Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту, разумеючы пагрозу сваёй уладзе, з дапамогай вайсковай сілы разагнаў з’езд.

Частка дэпутатаў Усебеларускага з’езда ва ўмовах наступлення германскіх войскаў, калі кіраўнікі Аблвыкамзаха пакінулі Мінск, а ў яго ўвайшлі германскія войскі, прынялі Першую Устаўную грамату, у якой абвясцілі сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі.

9 сакавіка 1918 г. была прынята Другая Устаўная грамата, у якой абвяшчалася на этнічнай тэрыторыі Беларусі стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). У Трэцяй Устаўной грамаце 25 сакавіка 1918 г. абвяшчалася незалежнасць БНР. Яе сімваламі сталі герб «Пагоня» і бела-чырвона-белы сцяг.

Сярод ініцыятараў абвяшчэння БНР былі А. І. Луцкевіч і А. А. Смоліч. Абвяшчэнне БНР і яе незалежнасці з’явілася толькі зародкам дзяржаўнага ўтварэння. Ідэя стварэння беларускай дзяржаўнасці ва ўмовах германскай акупацыі не магла быць рэалізавана.

2. Утварэнне беларускай савецкай дзяржаўнасці. Кіраўнікі Аблвыкамзаха і Паўночна-Заходняй абласной арганізацыі — Расійскай Камуністычнай партыі (бальшавікоў) (РКП(б)) выступалі супраць абвяшчэння Бе ла ру сі самастойнай савецкай рэспублікай, прапаноўваючы вырашыць нацыянальнае пытанне ў Беларусі ў межах Заходняй вобласці з цэнтрам у Смаленску, якая б уваходзіла ў склад РСФСР.

Кіраўніцтва Беларускага нацыянальнага камісарыята (Белнацкама) на чале з А. Р. Чарвяковым прапанавала ў якасці першапачатковай формы савецкай дзяр жаў насці Бе ла ру сі абласную аўта номію ў складзе РСФСР.

Беларусы-камуністы, якія ў 1918—1919 гг. аб’ядноўваліся ў беларускія секцыі РКП(б), арганізаваныя з бежанцаў-беларусаў у розных гарадах Расіі (у кіраўніцтва ўваходзіў З. Х. Жылуновіч (літаратурны псеўданім Цішка Гартны)), падтрымалі пазіцыю Белнацкама.

30 снежня 1918 г. у Смаленску, які ў сувязі з германскай акупацыяй стаў цэнтрам Заходняй вобласці, была склікана VI ПаўночнаЗаходняя абласная канферэнцыя РКП(б). Канферэнцыя прыняла рашэнне аб перайменаванні яе на І з’езд Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі — (КП(б)Б). Быў сфарміраваны Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі на чале са З. Х. Жылуновічам. А ўвечары 1 студзеня 1919 г. быў абнародаваны Маніфест гэтага ўрада, якім абвяшчалася ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі (ССРБ). У яе склад увайшлі тэрыторыі Мінскай, Гродзенскай, Віцебскай, Магілёўскай (куды ўваходзіў тады Гомель), а таксама часткі Смаленскай, Віленскай, Ковенскай і Чарнігаўскай губерняў. 5 студзеня 1919 г. урад ССРБ са Смаленска пераехаў у Мінск, які стаў сталіцай Савецкай Беларусі. 16 студзеня 1919 г. бальшавіцкае кіраўніцтва ў Маскве прыняло рашэнне аб далучэнні да РСФСР Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў.

2—3 лютага 1919 г. у Мінску I Усебеларускі з’езд Саветаў вырашыў пытанне аб стварэнні Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Літвы і Беларусі (Літбел) на тэрыторыі Віленскай, Мінскай, Гродзенскай і часткі Ковенскай губерняў з насельніцтвам каля 4 млн чалавек. Яе адміністрацыйным цэнтрам стала Вільня. Тэрыторыя Літбел служыла ў якасці пагранічнай зоны паміж Польшчай і Савецкай Расіяй і з’яўлялася так званай буфернай дзяржавай, тэрыторыя якой выкарыстоўвалася ў мэтах недапушчэння вырашэння канфлікту паміж краінамі ўзброеным шляхам.

Пасля вызвалення Беларусі ад польскіх інтэрвентаў 31 ліпеня 1920 г. другі раз была абвешчана незалежнасць ССРБ. Стварэнне ССРБ стала вынікам фарміравання беларускай дзяржаўнасці на савецкай аснове. 

3. Аналіз зместу гістарычнага дакумента

Вызначэнне гістарычнага часу і ўмоў стварэння дакумента, пазіцыі яго складальнікаў праз азнаямленне з вытрымкай з пастановы Люблінскага сойма

«Таму што каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ўяўляюць сабою ўжо адзінае непадзельнае цэлае, а таксама не асобныя, але агульную Рэч Паспалітую, якая аб’ядналася і злілася ў адзіны народ з дзвюх дзяржаў і народаў, то неабходна, каб гэтымі двума народамі на вечныя часы кіраваў адзіны глава, адзіны гасудар, адзіны агульны кароль, які выбраны агульнымі галасамі Польшчы і Літвы. …Выбраннік пры выбранні і каранаванні павінен быць у адначассе
абвешчаны каралём польскім і вялікім князем літоўскім...

Абодва народы будуць мець заўсёды соймы і сенаты агульныя каронныя ў прысутнасці свайго гасудара...

Як паляк у Літве, так ліцвін у Польшчы вольны набываць сумленным чынам маёнткі і валодаць імі на падставе правоў той краіны, дзе гэтыя маёнткі знаходзяцца...»

Дадзены дакумент адлюстроўвае працэс збліжэння Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, які завяршыўся ў 1569 г. падпісаннем Люблінскай уніі і стварэннем новай дзяржавы Рэчы Паспалітай. Гістарычныя ўмовы заключэння уніі былі звязаны з імкненнем шляхты ВКЛ атрымаць такія ж правы, якія мела шляхта ў Польшчы. Пазіцыя ВКЛ прадугледжвала роўнасць у саюзе з Польшчай пры аб’яднанні дзвюх дзяржаў, а на самай справе польскі бок імкнуўся да інкарпарацыі (уключэння) ВКЛ у склад Польшчы.