Білет 1. Гісторыя Беларусі

1. Жыццё i гаспадарчая дзейнасць першабытных людзей на тэрыторыі Беларусi

1. Першабытны лад на тэрыторыі Беларусі падзяляецца вучонымі на тры перыяды (у залежнасці ад таго, з якіх матэрыялаў рабіліся прылады працы): каменны, бронзавы, жалезны вякі. Першабытны чалавек трапіў на тэрыторыю Еўропы прыкладна 40—35 тыс. гадоў назад. Тагачасных лю дзей называюць краманьёнцамі (астанкі чалавека такога тыпу знайшлі ў пячоры Кра-Маньён у Францыі). Яны па знешнiм выглядзе падобныя да сучасных. Людзі прыстасаваліся да жыцця ў халодным клімаце, які быў абумоўлены знаходжаннем на тэрыторыі Беларусі ледавіка. Краманьёнцы пачалі рассяляцца на поўдні Беларусі. Самыя старажытныя паселішчы людзей (стаянкі) зной дзены археолагамі на берагах рэк Прыпяць і Сож каля вёсак Юравічы і Бердыж у Гомельскай вобласці. Яны існавалі прыкладна 24—21 тыс. гадоў да н. э. Тут знойдзены рэшткі ачага, прылады працы з крэменю, а таксама косткі і чарапы мамантаў, што выкарыстоўваліся для будаўніцтва жытла.

2. Каменны век на тэрыторыі Беларусі, па меркаваннях вучоных, закончыўся прыкладна ў канцы 3-га тысячагоддзя да н. э. За гэты перыяд адбылося некалькі наступленняў ледавіка.

Найбольш важнымі дасягненнямі першабытных лю дзей былі асваенне агню, вынаходcтва востраканцовых прылад, якiя секлі, рэзалі i калолі. На тэрыторыі, што заставалася свабоднай ад ледзянога покрыва ў час адыходаў ледавіка, людзі займаліся збіральніцтвам каранёў, клубняў. Для гэтага яны выкарыстоўвалі палкі-капалкі, вострыя камяні. Заняткам людзей таксама было загоннае паляванне на мамантаў, паўночных аленяў і іншых жывёл з дапамогай каменных сякер, прымітыўных дзідаў (коп’яў). Людзі выкарыстоўвалі вуду, касцяныя гарпуны, сеткі, кручкі пры рыбнай лоўлi.

Асаблівасцю заняткаў людзей каменнага веку было тое, што яны бралi ад прыроды ўсё ў гатовым выглядзе. Такую гаспадарку называюць спажывецкай.

Пасля адыходу апошняга ледавіка адбылося пацяпленне. Былая ледзяная пустыня пакрылася рэкамі і азёрамі, лесам, была населена дзiкiмi звярамі. Першабытныя лю дзі паступова сталі займацца індывідуальным паляваннем. У гэтым ім дапамагаў сабака — першая прыручаная чалавекам жывёла. Людзі пераходзілі да аселага ладу жыцця, вынайшлі лук і драўляныя стрэлы з крамянёвымі наканечнікамі, свідраваныя і шліфаваныя каменныя сякеры, каменную зерняцёрку, пачалі выкарыстоўваць пры рыбнай лоўлі выдзеўбаныя з дрэва чаўны (лодкі). Зараджаюцца ганчарства і ткацтва. Людзі пачалі вырабляць вастрадонны гліняны посуд, які ўтыкаўся ў земляную падлогу жылля або ў цэнтр вогнішча, бо ў той час яшчэ не ведалі, што такое стол.

Незаменным матэрыялам для вырабу прылад працы быў крэмень. Яго здабывалі ў першабытных шахтах — вер ты кальных калодзежах глыбінёй 3—5 м, знойдзеных архео лагамі каля пасёлка Краснасельскі Ваўкавыскага раёна.

Першым вядомым калектывам людзей быў першабытны чалавечы статак. Верагодна, краманьёнцы жылі ўжо родавымі абшчынамі, якія аб’ядноўвалі 50—70 кроўных ро дзічаў, на чале абшчыны быў выбраны старэйшына. Паступова роды аб’ядноўвалiся ў плямёны. Некаторыя гісторыкі падзяляюць думку аб тым, што роднасць першапачаткова вялася па мацярынскай лініі, бо жанчына адыгрывала вызначальную ролю ў жыцці першабытнага грамадства. Такі парадак жыцця называюць мацярынскім родам, ці матрыярхатам.

3. Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі працягваўся з пачатку 2-га тысячагоддзя да н. э. і да канца VIII ст. да н. э. У гэты час вырабы з медзі і бронзы з поўдня траплялі на тэрыторыю Беларусі. Тут не было радовішчаў медзі і волава, сплаў якіх утварае бронзу. Людзі пача лі прыручаць усё больш жывёл, а потым перайшлі да іх развя дзення. Верагодна, першай свойскай жывёлай стала свіння. Адбываецца пераход ад палявання да жывёлага доў лі i ад збіраль ніц тва да земляробства. Ён азначаў пераход ад спажывецкай да вытворчай гаспадаркі. Пры вытворчым тыпе гаспадаркі старажытныя людзі ўласнай працай здабывалі неабходныя для жыцця прадукты, якіх не існавала ў гатовым выглядзе ў прыродзе. Спачатку земляробства было матычным, калі асноўнай прыладай працы служыла матыка, а потым — падсечна-агнявым. Старажытныя людзі высякалі сякерамі лес, карчавалі і палілі пні, попел ужывалі ў якасці ўгнаення, зямлю апрацоўвалі бараной-сукаваткай. Для збору ўраджаю выкарыстоўвалі сярпы, муку атрымлівалі на зерняцёрках. Для захавання зерня і малака ад разведзеных жывёл рабілі пласкадонны гліняны посуд.

Жывёлагадоўля і падсечна-агнявое земляробства ў брон завым веку сталі асноўнымі заняткамі мужчыны. Роля мужчынскай працы паступова ўзрастала. У выніку на змену мацярынскаму роду прыйшоў бацькоўскі род (патрыярхат), ці вялікая патрыярхальная сям’я.

У бронзавы век на тэрыторыю Беларусі паступова пачалі пранікаць індаеўрапейцы — шматлікія плямёны жывёла водаў-вандроўнікаў, якія жылі першапачаткова ў Малой Азіі па суседстве з народамі Старажытнага Усходу. У час рассялення на тэрыторыі Еўропы ў выніку змешвання інда еўрапейцаў з мясцовым насельніцтвам узніклі племянныя аб’яднанні германцаў, славян і балтаў. Балцкія плямёны, якія з’яўляюцца продкамі сучасных літоўцаў і латышоў, пачалі паступова асвойваць тэрыторыю Беларусі.

4. Жалезны век на тэрыторыі Беларусі пачаўся прыкладна ў VII ст. да н. э. Людзі навучыліся здабываць жалезную руду. Яе называлі балотнай, таму што знаходзілі гэтую сыравіну па бурым колеры на балоце або пад дзірваном на лузе. З руды выплаўлялі ў сырадутных печах-домніцах, зробленых з гліны, порыстую масу — крычнае жалеза. Паступова развівалася земляробства, якое стала ворным. Пры апрацоўцы зямлі выкарыстоўвалася драўлянае рала з жалезным нарогам-наканечнікам.

Удасканаленне прылад працы прывяло да з’яўлення ліш каў прадуктаў і ўзнікнення маёмаснай няроўнасці сярод лю дзей. З’явіліся багатыя і бедныя. Паміж імі ўзнікалі сутычкі. Для абароны людзі пачалі будаваць умацаваныя паселішчы — гарадзішчы.

5. Першабытныя вераванні і мастацтва. Немагчымасць растлумачыць прыродныя з’явы (маланку, гром і інш.) парадзіла веру людзей у звышнатуральныя сілы прыроды. Чалавек верыў у існаванне душы, здольнай жыць асобна ад цела і нават пасля смерці. Таму ўзніклі абрады пахавання, калі цела памерлага закопвалася ў зямлю галавой на захад, тварам да ўзыходзячага сонца ці спальвалася на агні, бо ён лічыўся свяшчэннай сілай. Нябожчыку клалі яго рэчы, нібыта патрэбныя ў «замагільным жыцці». Гэта былі ўпрыгажэнні, зброя, прылады працы і хатняга ўжытку. Існаваў звычай насыпаць над магіламі курганы з пяску ці іншага грунту, сярэдняя вышыня якіх складала 1—2 м.

Узнiкненне рэлiгiйных вераванняў, а таксама гаспадар чыя заняткi першабытных людзей паўплывалi на ўзнікненне першабытнага мастацтва. Першым яго прыкладам з’яўля ецца скульптура — стварэнне аб’ёмнага вобраза. Пра гэта сведчаць знойдзеныя археолагамі статуэткі, якія адлюстроўвалі жанчын, мужчын, лася, качку. Сведкамі ўзнікнення мастацтва таксама лічацца арнамент (узор) на гліняным посудзе, малюнкі на косці, жаночыя ўпрыгажэнні — падвескі, пацеркі, лунніцы, зашпількі, музычныя інструменты — бубен, дудкі.

2. Падзеі Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. і ўстанаўленне савецкай улады ў Беларусі

1. Кастрычніцкая рэвалюцыя. 25 кастрычніка 1917 г. (7 лістапада па новым стылі) рабочыя Петраграда і рэвалюцыйна настроеныя салдаты зверглі ўладу буржуазнага Часовага ўрада. 26 кастрычніка II Усерасійскі з’езд Саветаў абвясціў савецкую ўладу ў цэнтры і на месцах. Былі прыняты гістарычныя Дэкрэты аб міры і зямлі. Прапаноўвалася неадкладна пачаць перамовы аб справядлівым і дэмакратычным міры без анексій і кантрыбуцый. Скасоўвалася памешчыцкая ўласнасць на зямлю без усялякага выкупу. З’езд утварыў Часовы рабоча-сялянскі ўрад — Савет Народных Камісараў на чале з У. І. Леніным.

2. Пераход улады ў рукі Саветаў у Беларусі і на Заходнім фронце. Апоўдні 25 кастрычніка бальшавікі Мінска па вайсковым радыё атрымалі паведамленне аб перамозе ўзброенага паўстання ў Петраградзе. Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у якім пераважалі бальшавікі, абвясціў сябе ўладай у горадзе.

Процідзеянне бальшавікам у Мінску аказаў Камітэт выратавання рэ ва лю цыі. Ён быў створаны з меншавікоў, эсэраў, бундаўцаў і прадстаўнікоў беларускіх нацыянальных арганізацый. Перавага сіл аказалася на баку Камітэта, Мінскі Савет рабочых дэпутатаў пайшоў з ім на перамовы. Але, калі ў Мінск прыбылі па-бальшавіцку настроеныя войскі і браніраваны поезд з Заходняга фронту, суадносіны сіл змяні ліся на карысць бальшавікоў. 2 лістапада 1917 г. уладу ў Мінску
канчаткова ўзяў у свае рукі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт (ВРК) Заходняй воб ласці і фронту.

Пасля звяржэння Часовага ўрада барацьбу з бальшавікамі ўзначаліла Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага ра сій скай арміяй, якая размяшчалася ў Магілёве. Сюды былі накіраваны бальшавіцкія ўзброеныя сілы, Стаўка была ліквідавана.

Ва ўмовах Першай сусветнай вайны бальшавікі зрабілі стаўку на салдат Заходняга фронту, што праходзіў праз тэрыторыю Беларусі. Многія салдаты, змучаныя вайной, са спачуваннем сустрэлі першыя дэкрэты савецкай улады аб міры і зямлі. Бальшавікоў падтры мала асноўная частка сялян, што разлічвала на атрыманне зямлі памешчыкаў без выкупу ў выніку ліквідацыі памешчыцкага землеўладання.

3. Фарміраванне Абласнога выканаўчага камітэта і Савета Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту. Пасля кастрычніцкіх падзей да 2 студзеня 1919 г. на тэ ры то рыі Віленскай, Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай і на не акупіраваных германскімі войскамі частках Віленскай і Смаленскай губерняў дзейнічаў першы вышэйшы заканадаўчы орган савецкай улады — Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і ся лян скіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах). Адным з яго кіраўнікоў быў А. Ф. Мяснікоў. У склад Аблвыкамзаха ўваходзілі ў асноўным прадстаўнікі партыі баль ша ві коў. Для вырашэння найбольш важных пытанняў быў створаны Савет Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту. СНК з’яўляўся выканаўчым органам савецкай улады ў Беларусі. Яго кіраўніком стаў К. І. Ландэр.

4. Першыя пераўтварэнні ў сацыяльна-эканамічнай сферы. Адным з першых мерапрыемстваў савецкай улады было правядзенне нацыяналізацыі прамысловасці — перадачы прадпрыем стваў з прыватнай у дзяр жаў ную ўласнасць. Уводзіўся 8-гадзінны рабочы дзень.

Праводзіўся ў жыццё Дэкрэт аб зямлі. Згодна з ім было ліквідавана памешчыцкае землеўладанне. Адбывалася перадача былой памешчыцкай зямлі ў распараджэнне Саветаў ся лян скіх дэпутатаў, якія з’яўляліся органамі дзяржаўнага кіравання, што азначала не сацыялізацыю, а нацыяналізацыю зямлі.

Важнае значэнне для вырашэння нацыянальнага пытання мела «Дэкларацыя правоў народаў Расіі». У ёй абвяшчалася роўнасць усіх народаў і права кожнага з іх на самавызначэнне і стварэнне самастойнай дзяржавы.

У 1918—1920 гг. ва ўмовах Гра мадзянскай вайны і ўзброенай ваеннай інтэрвенцыі замежных дзяржаў супраць Савецкай Расіі партыя бальшавікоў у сацыяльна-эканамічнай галіне праводзіла палітыку «ваеннага камунізму». Гэтай палітыцы былі ўласцівы: правядзенне нацыяналізацыі буйной, сярэдняй і часткова дробнай прамыс ловасці; цэнтралізаванае размеркаванне тавараў дзяржаўнымі орга намі па ўраўняльным прынцыпе з увядзеннем картачнай сістэмы; ліквідацыя таварна-грашовых адносін і забарона прыватнага гандлю; натуральны абмен прадуктамі.

Цэнтральным элементам палітыкі «ваеннага камунізму» ў вёсцы стала ўвядзенне харчразвёрсткі, што ўяўляла сабой сістэму нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі, згодна з якой сяляне абавязаны былі здаваць дзяржаве ўсе лішкі прадукцыі, у першую чаргу збожжа, якое прызначалася для забеспячэння Чырвонай Арміі. Вельмі часта сяляне прымушаны былі здаваць дзяржаве не толькі лішкі прадукцыі, а нават і тое, што неабходна было ім для ўласнага спажывання. Элементамі камуністычных пачаткаў сталі ўвядзенне ўсеагульнай працоўнай павіннасці па прынцыпе «хто не працуе, той не есць», ураўняльнага прынцыпу аплаты працы, бясплатных камунальных паслуг.

3. Адлюстраванне падзей гісторыі Беларусі ў творах беларускай літаратуры

Характарыстыка гістарычнай тэматыкі ў апавяданні Янкі Брыля «Memento mori»

Апавяданне «Memento mori» (з лацінскай мовы — «памятай пра смерць») адлюстроўвае сапраўдную гісторыю, што здарылася позняй восенню 1943 г., калі ў адказ на падрыў вайсковага эшалона нямецка-фашысцкія карнікі акружылі бліжэйшую вёску і спалілі яе разам з жыхарамі, загнаўшы іх у адзін з будынкаў. У час карнай аперацыі фашысты вылучылі з натоўпу печніка і падагналі да зондарфюрара, які вырашыў падараваць яму і яго сям’і жыццё ў знак удзячнасці за цёплую грубку, зробленую старым майстрам. Аднак герой апавядання адмовіўся прыняць жыццё ў падарунак ад ката, бо ўсведамляў спалучанасць свайго лёсу з жыццём аднавяскоўцаў і нялюдскасць таго, што задумалі ўчыніць карнікі. Ён сам накіраваўся да сваіх родных, каб раздзяліць з імі свой лёс. І ён згарэў — адзін, хто мог бы ў той дзень не згарэць.