Білет 25. Гісторыя Беларусі

1. Уклад беларускага народа ў Перамогу над нацысцкай Германіяй: вынікі і ўрокі Вялікай Айчыннай вайны

Уклад ураджэнцаў Беларусі ў агульную справу Перамогі. На франтах Вялікай Айчыннай вайны змагаліся 1 млн 300 іыс. беларусаў. У ліку абаронцау Масквы быў ураджэнец Лепельшчыны кавалерыст генерал-маёр Леў Даватар, які загінуў у 1941 г. і тады ж быў удастоены звания Героя Савецкага Саюза. У абароне Масквы і Ленінграда ўдзельнічалі ўраджэнцы Гомелыйчыны браты Лізюковы — Аляксандр, генерал-маёр, камандуючы танкавай арміяй, і Пётр, камандзір артылерыйскага дывізіёна, якія сталі Героямі Савецкага Саюза. Пры абароне Ленинграда вызначыўся ўраджэнец Магілёўшчыны лётчык Аляксей Антоненка, які за месяц паветраных баёў збіў 11 варожых самалётаў (адзін з іх та-

ранам). Ён адным з першых у гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, 14 ліпеня 1941 г., быу удастоены звания Ге{>оя Савецкага Саюза.’ 11 а Ленінградскім фронце ў барацьбе з ворагам аддаў сваё жыццё > раджэнец Магілёўшчыны Герой Савецкага Саюза снайпер Фёдар Смалячкоў, які знішчыў 125 гітлераўцаў.

Назаўсёды застаўся ў памяці народа подзвіг аднаго ўраджэнца Сенненшчыны Героя Савецкага Саюза Аляксандра Гараўца. Ілі адзіны ў свеце лётчык, які збіў у адным баі на Курскай дузе 9 варожых самалётаў. 3 першых дзён вайны на фронце змагаўся лётчык Барыс Коўзан, які збіў 28 самалётаў ворага і чатыры з іх — таранам. Свой першы паветраны таран ён здзейсніў у 19 год і з’яўляецца адзіным у свеце лётчыкам, які здзейсніў чатыры паветраныя тараны і застаўся ў жывых, стаўшы Героем Савецкага Саюза.

Подзвіг Аляксандра Матросава паўтарыў пры вызваленні Прыбалтыкі воін-беларус Пётр Купрыянаў, якому ў 1945 г. пасмяротна было прысвоена звание Героя Савецкага Саюза. Яго маці Настасся Фамінічна Купрыянава выхавала пяць сыноў, якія ўдзельнічалі ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Легендарным і вядомым на ўсіх франтах стала імя полацкай дзяўчыны медсястры Зінаіды Тусналобавай-Марчанка. За 8 месянаў баёў яна вынесла з поля бою 128 параненых байцоў. Цудам застаўшыся ў жывых пасля ранения і абмаражэння, перанесла 8 аперацый, страціўшы рукі і ногі. Яна ўсё сваё жыццё зрабіла нодзвігам^ навучылася зноў хадзіць і пісаць, нарадзіла дзяцей. N 1957 г. ёй было прысвоена звание Героя Савецкага Саюза. У знак прызнання выключных прафесійных якасцей, йраяўленых пры аказанні дапамогі раненым і хворым, Міжнародным камітэтам Лырвонага Крыжа яна была ўдастоена вышэйшай узнагароды — медаля імя Флорэнс Найтынгейл.

Шырока вядомай стала легенда пра нашага земляка Трыфана Лук’яновіча. Вярнуўшыся на фронт пасля трэцяга ранения, ён выратаваў пры штурме Берліна нямецкую дзяўчынку, а сам быў смяротна паранены. Яго подзвіг стаў правобразам для стварэння помніка савецкаму салдату-вызваліцелю ў Трэптаў-парку ў Берліне.

Удзел на франтах Другой сусветнай вайны і ў еўрапейскім руху супраціўлення. Ураджэнцы.Заходняй Беларусі служылі Ў Польскім корпусе генерала У Андэрса. Корпус быў створаны ў 1941-1942 гг. на тэрыторыі СССР з польскіх грамадзян, высланых пасля 1939 г*з Заходняй Беларусі ў Сібір, па дамоўленасці паміж I. В. Сталіным і польскім эміпранцкім урадам. Кор­пус прымаў удзел у складзе брытанскай арміі ў баявых дзеяннях у Італіі ў бітве пры Монтэ-Касіна, якую называюць «італьянскім Сталінградам».

У французскім руху Супраціўлення ўдзельнічаў ураджэнец Магілёўшчыны лейтэнант Фёдар Кажамякін. Пасмяротна ён узнагароджаны вышэйшым французскім ордэнам Ганаровага легіёна. За актыўны ўдзел у руху Супраціўлення звание лейтэнанта французскай арміі было прысвоена мінчанцы Надзеі Лісавец. 16-гадовым юнаком быў адпраўлены на прымусовыя работы ўраджэнец Магілёўшчыны Міхаіл Фралоў, які, апынуўшыся ў Італіі, уцёк да партызан. На славацкай зямлі змагаўся з фашыстамі ўраджэнец Лепелынчыны Вячаслаў Квіцінскі, які ўзначальваў партызанскую брыгаду і сгаў Героем Савецкага Саюза.

Нават апынуўшыся ў фашысцкай няволі, нашы землякі працягвалі барацьбу. Паўстанне зняволеных у фашысцкім канцлагеры арганізаваў кіраўнік падпольнай арганізацыі ўраджэнец Магілёўшчыны былы савецкі разведчык Леў Маневіч. Ён быў арыштаваны яшчэ ў 1936 г., а ў 1943 г. перададзены гітлераўцам. Праз некалькі дзён пасля таго, як лагер быў захоплены зняволенымі, Л. Маневіч памёр.

2. Развіццё літаратуры і мастацтва ў Рэспубліцы Беларусь: адлюстраванне культурна-гістарычнай спадчыны і сучасныя дасягненні

Умовы развіцця культуры ў суверэннай Рэспубліцы Бе­ларусь. Нацыянальная культура разглядаецца як неад’емная складаючая дзяржаўнага суверэнітэту. Штогод, пачынаючы з 1994 г., адзначаецца Дзень беларускага пісьменства, які стаў нацыянальйым святам і значнай гіадзеяй культурнага жыцця. У адпаведнасці з указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2009 год быў абвешчаны Годам роднай зямлі, што накіравана на зберажэнне і памнажэнне гісторыка-культурнай спадчыны і традыцый беларускага народа.

У 1990 г. Вярхоўны Савет прыняў закон «Аб мовах у Беларускай ССР», які абвясціў беларускую мову дзяржаўнай. Прынятая 15 сакавіка 1994 г. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь заканадаўча замацавала дзяржаўны статус беларускай мовы. Па ініцыятыве 1 Ірэзідэнта Рэспублікі Беларусь на рэспубліканскі рэферэндум 1995 г. было вынесена пытанне аб статусе рускай мовы ў Белару­си. Болынасць насельніцтва выказалася за наданне роўных правоў беларускай і рускай мовам. Палажэнне аб існаванні дзвюх раўнапраўных дзяржаўных моў у рэспубліцы было замацавана ў новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, прынятай на рэснубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 г.

У 2002 г. па вышках праведзенага конкурсу указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь быў зацверджаны Дзяржаўны гімн нашай рэспублікі. Аўтарам музычнай рэдакцыі застаўся кампазітар Нестар Сакалоўскі — адзін з аўтараў Дзяржаўнага гімна БССР, што існаваў з 1955 г. Тэкст гімна на словы Міхася Клімковіча быў дапрацаваны Уладзімірам Карызнам.

Адлюстраванне культурна-гістарычнай спадчыны ў бела­рускай літаратуры. Многія беларускія пісьменнікі звярнуліся да тэмы гістарычнага мінулага беларускага народа. Сярод іх Леанід Дайнека. Яго раманы «Меч князя Вячкі», «След ваўкалака», «Жалезныя жалуды» прысвечаны першаму дзяржаўнаму ўтварэнню ўсходніх славян на тэрыторыі Беларусі — Полацкаму княству, і перыяду фарміравання Вялікага Княства Літоўскага.

Даваенны і ваенны перыяды жыцця беларускага савецкага грамадства адлюстраваны ў аповесці Васіля Быкава «Сцюжа». Галоўны герой аповесці ў даваенны час падпісвае паклёпніцкі данос на настаўніка, якога за прыхільнасць да роднай мовы і культуры прылічылі да нацдэмаў. А ў пачатку вайны герой аповесці застаўся ў жывых адзін з невялікага партызанскага атрада і разважае над сваім даваенным учынкам.

Іван Чыгрынаў раманамі «Вяртанне да віны» і «Не ўсе мы згінем» завяршыў пенталогію — эпічнае палатно пра вёску Верамейкі і верамейкаўцаў, іх жыццё і змаганне ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Жыццёвыя лёсы тых, хто пацярпеў ад катастрофы, і ўвогуле свет пасля Чарнобыля адлгостраваны ў кнізе беларускай пісьменніцы Святланы Алексіевіч «Чарнобыльская малітва (Хроніка будучыні)».

Гістарычнае мінулае ў творах выяўленчага мастацтва. Галерэя партрэтаў Радзівілаў, замалёўкі архітэктурных помнікаў I Іясвіжа зроблены мастаком Уладзімірам Стальмашонкам.

Аўтарам цыкла партрэтаў дзеячаў беларускай культуры, у тым ліку трыпціха «За зямлю, за волю», прысвечанага К. Каліноўскаму, з’яўляецца народны мастак Беларусі Гаўрыіл Вашчанка. Ім на тэму Чарнобыля створана палатно «Мой дом — мой боль» і інш.

Мастаком Аляксандрам Кішчанкам у 1995х зроблены габелен «Чарнобыль», які знаходзіцца ў будынку ААН у Нью-Ёрку. Статус гісторыка-культурнай спадчыны прысвоены яго «Габелену стагоддзя», які ўнесены ў Кнігу рэкордаў Гінеса. На ім адлюстраваны больш за 80 вядомых палітыкаў і дзеячаў культуры XX стагоддзя. Габелен быў уручную вытканы на Барысаўскім камбінаце гірыкладнога мастацтва, яго плошча складае 266 м2, а вага — 286 кг.

У 1990-я гг. у творчасці мастака Міхаіла Савіцкага знайшла адлюстраванне чарнобыльская трагедыя. 1м створаны цыкл карцін «Чорная быль», у тым ліку «Чарнобыльская мадонна». Цэнтральнай у цыкле «XX век» стала карціна «Забойства праўды». За больш чым 65-гадовую творчую дзейнасць мастак стварыў калекцыю патрыятЫчных твораў, якія сталі гонарам беларускай культуры. У 2006 г. яму першаму з айчынных дзеячаў культуры было прысвоена звание «Герой Беларусі».

Гістарычная тэматыка ў тэатральным і музычным мастацтве, кінематографе. Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Я. Купалы (будынак якога рэканструяваны, часткова рэстаўраваны і набліжаны да лепшых узораў архітэктуры XIX ст.) традыцыйна з’яўляецца адным з цэнтраў нацыянальна-культурнагажыцця. Сярод тэатральных пастановак, прысвечаных гістарычнай тэматыцы, вызначаюцца снектаклі Аляксея Дударава. Сярод іх «Князь Вітаўт», «Ядзвіга», «Чорная панна Нясвіжа» (прысвечаны Барбары Радзівіл). Спектакль Купалаўскага тэатра паводле гістарычнай драмы I. Чыгрынава «Звон — не малітва» адлюстроўвае лёс полацкай князёўны Рагнеды. Рэжысёр Мікалай Пінігін стварыў спек­такль «Тутэйшыя» паводле твора Я. Купалы, у якім иаказваецца складаны для беларускага народа перыяд пачатку 1920-х гг., калі » германская акупацыя змянілася польскай. У Купалаўскім тэатры ў 2011 г. адбылася прэм’ера спектакля «Выкраданне Еўропы», створанага М. Пінігіным на аснове п’ес XVIII ст., аўтарам якіх з’яўляецца Францішка Уршуля Радзівіл.

Значнай падзеяй у тэатральным жыцці стаў спектакль на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага

«Пане Каханку» ў стылі мастацкай выдумкі, прысвечаны Каралю Станіславу Радзівілу, вядомаму ў гісторыі XVIII ст.'пад мянушкай Пане Каханку

На сцэне Беларускага дзяржаўнага тэатра оперы і балета была ііастаўлена опера «Дзікае паляванне караля Стаха» паводле твора У. Караткевіча. Гістарычнаму мінуламу беларускага народа прысвечаны балет «Страсці» («Рагнеда»), пастаўлены ў 1995 г. балетмайстрам Валянцінам Елізар’евым. Спектакль прызнаны леншай балетнай пастаноўкай свету ў 1996 г. У 2011 г. у рэкансгруяваным будынку Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь упершыню ў гісторыі беларускага тэатралыіага мастацтва адбылася ўрачыстая цырымонія ўручэння Нацыяналыіай тэатральнай прэміі.

Аднаму з эпізодаў гісторыі Беларусі прысвечана кінастужка «Анастасія Слуцкая». Падзеі Вялікай Айчыннай вайны адлюстроўвае кінастужка «У жніўні 44-га...» рэжысёра Міхаіла Пташука. У 2010 г. выйшаў на шырокі экран фільм «Брэсцкая крэпасць» — йершы кінапраек г Саюзнай дзяржавы.

Ушанаванне памяці гістарычных асоб і дзеячаў культуры ў помніках скульптуры і архітэктуры. Па праектах беларускіх скульптараў створаны шэраг кампазіцый і помнікаў гістарычным асобам і дзеячам культуры: княгіні Рагнедзе і яе сыну Ізяславу ў Заслаўі; асветніцы Еўфрасінні Полацкай у Полацку; асветніку Кірылу Тураўскаму ў Тураве; полацкаму князю Усяславу Брачыславічу (Чарадзею) у Полацку; першадрукару Ф. Скарыну ў Мінску побач з будынкам Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі; асветніку Сімяону Полацкаму ў Полацку; паэту А. Міцкевічу ў Мінску; мастаку Н. Орду ў г. Іванава Брэсцкай вобласці; паэту Францішку Багушэвічу ў Смаргоні, мастаку Я. Драздовічу ў Мінску; грамадска-палітычнаму дзеячу Міхалу Клеафасу Агінскаму ў Маладзечне; мастаку М. Шагалу ў Віцебску; пісьменніку У. Караткевічу ў Оршы. З’явіўся першы ў краіне помнік вучонаму і історыку М. В. Доўнар-Запольскаму на яго радзіме ў Рэчыцы.

I Іа ўзоры заходнееўрапейскіх універсітэтаў дворык Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта быў упрыгожаны скульптурамі славутых асветнікаў Еўфрасінні Полацкай і Кірылы Тураўскага, аўтара паэмы «Песня пра зубра» М. Гусоўскага, першадрукара Ф. Скарыны, асветнікаў С. Буднага і В. Цяпінскага. Брэсцкім майстрам Мікалаем Кузьмічом у 1997 г. адноўлена хрысціянская святыня, страчаная ў гады Вялікай Айчыннай вайны, — вобраз Крыжа Еўфрасінні Полацкай.

Па рашэнні ЮНЕСКА Мірскі замкава-паркавы комплекс, урачыстае адкрыццё якога пасля рэстаўрацыі адбылося ў 2010 г., і архітэктурна-культурны комплекс былой рэзідэнцыі Радзівілаў у Нясвіжы ўнесены ў Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны. Распрацавана і ажыццяўляецца дзяржаўная праграма «Замкі Беларусі», згодна з якой прадугледжваецца аднаўленне да 2018 г. 38 гістарычных помнікаў, сярод якіх Наваградскі, Крэўскі, Лідскі, Гальшанскі замкі. Паступова аднаўляюцца рэзідэнцыя княжацкага роду Сапегаў у Ружанах, дзе адкрыта музейная экспазіцыя, палацава-паркавы комплекс Тызенгаўза ў Паставах. Пачаліся рэстаўрацыйныя работы ў палацы Пуслоўскіх у Косаве — помніку неагатычнай архітэктуры XIX ст., які размяшчаецца побач з адноўленай сядзібай, дзе нарадзіўся Т. Касцюшка.

Пад кіраўніцтвам заслужанага архітэктара Беларусі Леаніда Левіна распрацаваны праект стварэння ў Віцебску шагалаўскага квартала (вытворча-турыстычнага комплексу) на вуліцы, дзе знаходзіцца дом-музей сусветна вядомага мастака XX ст. Марка Шагала, радзімай якога з’яўляецца Беларусь.

3. Характарыстыка дасягненняў дзеяча навукі

Буйным вучоным у галіне матэматыкі, геафізікі, астраноміі і геаграфіі з’яўляецца ўраджэнец Магілёва Ота Юльевіч Шміт, які Стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў асваення Паўночнага марскога шляху. О. Шміт у 1934 г. узначальваў палярную экспедыцыю ў Арктыку на параходзе «Чалюскін», які быў расціснуты льдамі. Праз два месяцы «чалюскінцаў», якія высадзіліся на льдзіну, выратавалі лётчыкі, якім, як і О. Шміту, было ўпершыню прысвоена звание Героя Савецкага Саюза. О. Шміт даследаваў матэматычныя законы грашовай эмісіі, даў матэматычнае абгрунтаванне наяўнасці жалезных руд на Курскай магнітнай анамаліі, сфармуляваў новую тэорыю «халоднага» ўтварэння Зямлі і планет з дапланетнага газапылавога воблака. Стаў акадэмікам Акадэміі навук СССР.