Білет 18. Гісторыя Беларусі

1. Стан культурыўЗаходняй Беларусіў 1920-1930-я гг.: характэрныя рысы і асаблівасці

Умовы развіцця культуры і адукацыі ў Заходняй Беларусі. Паводле ўмоў Рыжскага міру ад 18 сакавіка 1921 г. урад Польшчы абавязваўся даць беларускаму і ўкраінскаму насельніцтву «правы, якія б забяспечвалі свабоднае развіццё культуры, мовы і выкананне рэлігійных абрадаў». Нацыяналыгым меншасцям гарантавалася права навучання на роднай мове, ужыванне яе ў грамадскіх і дзяржаўных установах. На практыцы гэтыя правы пастаянна парушаліся. Праводзіўся курс на паланізацыю. Яна ўяўляла сабой сістэму мерапрыемстваў, якія праводзіліся польскімі дзяржаўнымі органамі, культурнымі ўстановамі, каталіцкім духавенствам па распаўсюджванні польскай мовы і культуры, асіміляцыі (далучэнні да палякаў) беларускага насельніцгва ў Заходняй Беларусі.

Праваслаўнае духавенсгва прымушалі пераходзіць з беларускай або рускай мовы на польскую ў царкоўнай пропаведзі і ў выкладанні рэлігіі ў школе. Адной з праяў нацыянальнага ўціску стала парушэнне права на свабоду веравызнання і рэлігійная нецярпімасць польскіх улад да праваслаўнай болыпасці беларускамоўнага насельніцтва. 3 500 існаваўшых да 1924 г. у Заходняй Беларусі праваслаўных цэркваў болып за 300 былі пераўтвораны ў касцёлы.

У выніку курсу польскіх улад на паланізацыю ў 1938/39 навучальным годзе ў Заходняй Беларусі не засталося ніводнай беларускай школы, хаця колькасць непісьменных сярод беларускага насельніцтва складала ў 1939 г. амаль палову. Спынілася выданне беларускіх газет і часопісаў. Не дазвалялася карыстацца беларускай мовай у дзяржаўных установах і органах мясцовага самакіравання.

Супраць паланізацыі выступіла масавая легальная культурна-асветніцкая арганізацыя — Таварыства беларускай школы (ТБШ), якая існавалаў 1921-1937 гг. У1928 г. янаналічвала амальЗОтыс. чалавек. Свае намаганні ТБШ засяродзіла на адкрыцці беларускіх народных школ, клубаў-чытальняў бібліятэк, выпуску беларускіх газет, падручнікаў, кніг. Гэта звычайна рабілася ў тых раёнах, дзе беларускамоўнае насельніцтва складала 25 % і болей. Узначальваў ТБШ Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч.

Літаратура. У заходнебеларускай літаратуры асноўным жанрам з’яўлялася паэзія. Большасць літаратараў, якія падтрымлівалі Камуністычную партыю Заходняй Беларусі, спалучалі сваю творчасць з удзелам у нацыянальна-вызваленчым руху. Сярод іх паэт Яўген Скурко (Максім Танк), які тройчы быў арыштаваны польскімі ўладамі, а за выданне свайго першага паэтычнага зборніка — кнігі вершаў «На этапах» — быў нават асуджаны. Напісаў гераічную паэму «Нарач» пра паўстанне нарачанскіх рыбакоў.

Паэзія і барацьба спалучаліся ў жыццёвым лёсе Піліпа Пестрака. За сваю рэвалюцыйную дзейнасць ён правёў больш за 10 гадоў

у польскіх турмах. У 1940 г., ужо пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР, выдаў зборнік вершаў «На варце», прысвечаны барацьбе беларускага народа за сваё вызваленне.

Жывапіс. Вялікай цікавасцю і павагай да гістарычнага мінулага выдзяляецца ў жывапісе постаць выдатнага мастака, педагога, археолага Язэпа Драздовіча — аднаго з заснавальнікаў нацыянальнага гістарычнага жывапісу. Ён стварыў малюнкі старадаўніх замкаў у Беларусі, серыю графічных партрэтаў полацкіх князёў, у тым ліку Усяслава Чарадзея. Стаў аўтарам аднаўлення насценных маляваных дываноў, якія былі ўнікальнай з’явай у мастацтве славянскага свету і Еўропы. Мастак сур’ёзна займаўся астраноміяй, распрацаваў тэорыю паходжання планет Сонечнай сістэмы. Даследчык выказаў меркаванне пра ўзнікненне разумнага жыцця на Зямлі ад іншых цывілізацый, аб магчымым змяненні нахілу Зямлі на працягу яе існавання, што выклікала ледавіковую эпоху. Сваімі карцінамі «Космас», «Жыццё на Марсе», «Жыццё на Сатурне», «Жыццё на Месяцы» першым у беларускім мастацтве пачаў касмічную тэму.

«Беларускім Леанарда да Вінчы» назваў Я. Драздовіча яго сябра, вядомы мастак Пётр Сергіевіч. У сваёй творчасці ён адлюстроўваў пейзажы роднай Браслаўшчыны і гістарычныя сюжэты. Сярод іх — карціны «Усяслаў Полацкі», «Каліноўскі сярод паўстанцаў», «Беларусы», «Шляхам жыцця».

Музычнае мастацтва. Важнае месца ў заходнебеларускай культуры заняў Рыгор Шырма — стваральнік беларускага народнага хору, харавы дырыжор. Ён запісаў больш за дзве тысячы беларускіх народных песень. Пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР ён на працягу 30 год узначальваў Беларускі ансамбль песні і танца, які быў пераўтвораны ў Дзяржаўную акадэмічную харавую капэлу, што цяпер носіць імя Р. Шырмы.

Важкі ўклад у развіццё музычнай культуры зрабіў ураджэнец Гродзеншчыны оперны спявак, выканаўца славянскіх песень Міхась Забэйда-Суміцкі. Лёс эмігранта пасля Грамадзянскай вайны закінуў яго далёка ад радзімы. У пачатку 1930-х гг. ён вучыўся ў сусветна вядомым Міланскім оперным тэатры «Ла Скала». 3 поспехам выконваў оперныя партыі ў Пазнанскім оперным тэатры. У 1935 г. вярнуўся на бацькаўшчыну і да 1940 г. быў салістам Варшаўскага радыё. Запісаў першыя грамафонныя пласцінкі з беларускімі песнямі.

2. Сацыяльна-эканамічнае і грамадска-палітычнае становішча ў Рэспубліцы Беларусь у першай палове 1990-х гг.

Рух за дзяржаўны суверэнітэт. Ва ўмовах перабудовы грамадства і паступовага аслаблення саюзнай улады актывізаваўся рух за атрыманне саюзнымі рэспублікамі дзяржаўнага суверэнітэту — незалежнасці і дзяржаўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы, якая не дапускае замежнага ўмяшання. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоўны Савет БССР прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Дата прыняцця гэтай Дэкларацыі была абвешчана Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Днём Рэспублікі).

Паміж дзевяццю рэспублікамі СССР вяліся перагаворы аб прыняцці новага Саюзнага дагавора. У сакавіку 1991 г. на рэферэндуме — усенародным галасаванні — 76,4 % ад колькасці грамадзян СССР, што прымалі ўдзел у выбарах, выказаліся за захаванне Саюза. У БССР зазахаванне Саюза ССР прагаласавала 82,7 % насельніцтва.

Белавежскае пагадненне. Стварэнне СНД. Пасля падзей путчу 19 жніўня 1991 г., калі ў Маскве часткай кіраўніцтва КПСС была зроблена няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення ад улады М. С. Гарбачова, працэс афармлення суверэнітэту рэспублікі значна паскорыўся. 25 жніўня 1991 г. быў прыняты закон «Аб наданні статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхоўнага Савета БССР аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі». На наступны дзень, 26 жніўня, Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР». 3 гэтага часу прамое ўмяшанне саюзнай улады ў дзейнасць рэспублікі спынілася. 19 верасня 1991 г. Вярхоўны Савет прыняў рашэнне аб змене назвы Беларускай ССР на «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаным варыянце — Беларусь.

18 кастрычніка 1991 г. быў прыняты закон «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь». Грамадзянства — прававая нрыналежнасць асобы да дзяржавы — стала неад’емнай часткай дзяржаўнага суверэнітэту Беларусі.

Ва ўмовах няўдалых спроб цэнтральнай улады распрацаваць новы Саюзны дагавор, які б захаваў абноўлены СССР, Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Б. М. Ельцын, Прэзідэнт Украіны Л. М. Краўчук і Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь С. С. Шушкевіч абвясцілі на сустрэчы ў Белавежскай пушчы 8 снежня 1991 г., што «Саюз ССР як суб’ект міжнароднага права і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». Адначасова адбылося падпісанне пагаднення аб стварэнні Садружнасці Ііезалежных Дзяржаў (СНД), якая ўяўляе сабой міжурадавую рэгіянальную арганізацыю. Дасягнутыя дамоўленасці атрымалі назву Белавежскага пагаднення.

Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 10 снежня 1991 г. прыняў пастанову, якая скасавала Дагавор аб утварэнні СССР ад 30 снежня 1922 г., і ажыццявіў ратыфікацыю (надаў. юрыдычную сілу шляхам зацвярджэння) пагаднення аб стварэнні СНД. У склад СНД увайшло 11 былых савецкіх рэспублік (акрамя Грузіі і трох Прыбалтыйскіх рэспублік). Цэнтрам СНД была вызначана сталіца Беларусі — горад Мінск. 25 снежня 1991 г. першы прэзідэнт СССР М. С. Гарбачоў падаў у адстаўку, а на наступны дзень, 26 снежня, Вярхоўны Савет СССР юрыдычна прызнаў факт распаду гэтай дзяржавы.

Прыняцце Канстытуцыі і ўвядзенне інстытута прэзідэнцкай улады. Прававое афармленне дзяржаўнага суверэнітэту рэспублікі адбылося з прыняццем Вярхоўным Саветам 15 сакавіка 1994 г. Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, якая была абвешчана ўнітарнай дэмакратычнай сацыяльнай прававой дзяржавай. Унітарная дзяржава — гэта форма дзяржаўнага ўтварэння, пры якой тэрыторыя дзяржавы не мае ў сваім складзе федэратыўных адзінак (рэспублік, штатаў і да т. п.), а падзяляецца на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі (вобласці, губерні, раёны і да т. п.). У дэмакратычнай дзяржаве забяспечваюцца правы чалавека, а адзіная крыніца дзяржаўнай улады — народ. У сацыяльнай дзяржаве галоўным з’яўляецца стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы. Прававая дзяржава — гэта дзяржава, дзе рэалізуецца прынцып падзелу ўлады на заканадаўчую і выканаўчую, якія ўзаемна кантралююцца, і незалежную судовую. У прававой дзяржаве існуе таксама прынцып вяршэнства права, абавязковае выкананне законаў усімі дзяржаўнымі органамі і службовымі асобамі, роўнасць усіх людзей перад законам, забеспячэнне правоў і свабод грамадзян.

Згодна з Канстьггуцыяй Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь з’яўляўся найвышэйшым прадстаўнічым пастаянна дзеючым і адзіным заканадаўчым органам дзяржаўнай улады. Кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады стаў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. Яго паўнамоцтвы ўключалі найважнейшыя пытанні жыццядзейнасці краіны: ахову суверэнітэту, нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці, забеспячэнне палітычнай і эканамічнай стабільнасці, захаванне правоў і свабод грамадзян.

У1994 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары на альтэрнатыўнай аснове, якія сталі першымі дэмакратычнымі выбарамі ў найноўшай гісторыі Беларусі. У выніку правядзення прэзідэнцкіх выбараў пасля другога тура першым Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь быў абраны Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка. За яго прагаласавала 80,3 % выбаршчыкаў.

Рэспубліканскі рэферэндум 1995 г. і яго вынікі. Важную ролю ў працэсе прававога афармлення дзяржаўнага суверэнітэту адыграў рэспубліканскі рэферэндум, праведзены па ініцыятыве Прэзідэнта 14 мая 1995 г., у выніку якога Прэзідэнт атрымаў падтрымку грамадзян па ўсіх чатырох пытаннях, вынесеных на агульнанароднае абмеркаванне: аб наданні рускай мове статусу, роўнага з беларускай («за» прагаласавала 83,3 % удзельнікаў рэферэндуму); аб устанаўленні новых Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь («за» — 75,1 %); аб адабрэнні дзеянняў Прэзідэнта, накіраваных на эканамічную інтэграцыю з Расійскай Федэрацыяй («за» — 83,3 %); аб унясенні змен у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь 1994 г., якія даюць магчымасць Прэзідэнту датэрмінова спыніць паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета ў выпадку сістэматычнага або грубага парушэння Канстытуцыі («за» — 77,7 %).

Дзяржаўная сімволіка Рэспублікі Беларусь. Вярхоўны Савет Беларускай ССР 19 верасня 1991 г. у выніку галасавання зацвердзіў Дзяржаўны герб «Пагоня» і сцяг з бела-чырвона-белымі гарызантальнымі палосамі. Па ініцыятыве Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на рэспубліканскі рэферэндум 14 мая 1995 г. было вынесена пытанне: «Ці падтрымліваеце Вы прапанову аб устанаўленні новых Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь?». 3,6 млн (75 %) удзельнікаў рэферэндуму выказаліся за падтрымку дадзенай прапановы. Былі прыняты цяперашнія Дзяржаўныя герб і сцяг.

Пітогод у другую нядзелю мая адзначаецца Дзень Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба. 9 Мая разам з Дзяржаўным сцягам узнімаецца чырвоны сцяг — Сцяг Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне.

У 1995 г. былі зацверджаны дзяржаўныя ўзнагароды Рэспублікі Беларусь, у тым ліку палажэнні аб званні Героя Беларусі, ордэнах Айчыны, Францыска Скарыны. Першым Героем Беларусі стаў у 1996 г. ваенны лётчык Уладзімір Карват. Цаной уласнага жыцця ён адвёў палаючы самалёт убок ад в. Вялікае Гацішча Баранавіцкага раёна і выратаваў жыцці многіх людзей.

Эканамічнае становішча ў першай палове 1990-х гг. 3 распадам СССР адбыўся разрыў адзінай эканамічнай прасторы. У 1991 г. на фоне падзення прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці рэзка знізіліся даходы насельніцтва. Грашовыя зберажэнні людзей абясцэніліся ў сувязі з высокай інфляцыяй, тэмпы якой перавысілі 2200 % у 1994 г., а за мяжой пражытачнага мінімуму апынулася болып за 60 % насельніцтва. Прыярытэтным кірункам стаў пошук шляхоў пераадолення крызісных з’яў і аднаўлення гаспадарчых сувязей паміж былымі савецкімі рэспублікамі на новай рыначнай аснове. Урадам была распрацавана праграма пераходу ад камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання народнай гаспадаркай да рыначнай.

У пачатку 1990-х гг. праявамі рыначных адносін у Беларусі сталі ўвядзенне свабодных цэн ка пераважную болыпасць тавараў і паслуг, дазвол арэнды і індывідуальнай працоўнай дзейнасці, станаўленне прадпрымальніцкіх, банкаўскіх і камерцыйных структур. Пачалося правядзенне прыватызацыі — раздзяржаўлення, перадачы аб’ектаў з дзяржаўнай уласнасці ў прыватную.

3. Характарыстыка дасягненняў дзеяча навукі

Акадэмію навук БССР з 1952 па 1969 г. узначальваў Васіль Феафілавіч Купрэвіч — доктар біялагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР, які за свае навуковыя дасягненні атрымаў званне Героя Сацыялістычнай Працы. Ён абараніў доктарскую дысертацыю ў 1942 г. у блакадным Ленінградзе, што само па сабе было жыццёвым подзвігам. Асноўнымі кірункамі яго навуковай дзейнасці былі батаніка, глебазнаўства, фізіялогія. В. Купрэвіч прыклаў шмат намаганняў для аднаўлення даследаванняў у галіне генетыкі. Займаўся філасофскай праблемай жыцця і смерці з пункту гледжання біялогіі, што ставіць яго імя ў адзін рад з імёнамі выдатных мысліцеляў XX ст. Стаў акадэмікам Акадэміі навук БССР і членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР.