Білет 16. Гісторыя Беларусі

1. Літаратура і мастацтва БССР у канцы 1920-х — 1930-я гг.: умовы развіцця і асноўныя напрамкі творчасці

Умовы развіцця культуры ў БССР. У галіне літаратуры і мастацтва асноўным мастацкім метадам стаў сацыялістычны рэалізм. Згодна з ім адбывалася ідэалізацыя рэвалюцыйных падзей і існуючага ў краіне грамадскага ладу. Савецкі чалавек прадстаўляўся як творца і гаспадар новага жыцця. Адлюстроўваліся пераважна падзеі сацыялістычнага будаўніцтва.

Камандна-адміністрацыйныя метады кіравання грамадствам суправаджаліся рэпрэсіямі супраць нацыянальнай інтэлігенцыі. Яе абвінавацілі ў нібьгга варожай савецкаму ладу дзейнасці з мэтай аднаўлення капіталізму ў Беларусі і адлучэння БССР ад СССР. У 1931 г. быццам бы за прыналежнасць да «Саюза вызвалення Беларусі» (СВБ), якога ўвогуле не існавала, было арыштавана каля 100 чалавек. Роля кіраўніка СВБ прыпісвалася народнаму пісьменніку Янку Купалу. Але паэт не даў магчымасці справакаваць сябе. Вярнуўшыся дадому пасля чарговага допыту ў лістападзе 1930 г., ён зрабіў спробу самагубства. Першы прэзідэнт Беларускай Акадэміі навук У. М. Ігнатоўскі быў абвінавачаны ў тым, што ў сваёй навуковай дзейнасці на першае месца ставіў нацыянальныя, а не класавыя пытанні. Не вытрымаўшы здзекаў і ў знак пратэсту супраць неабгрунтаваных абвінавачванняў, У. Ігнатоўскі застрэліўся пасля аднаго з допытаў.

Асноўныя напрамкі і тэмы ў творчасці беларускіх пісьменнікаў. Найлепшым празаічным творам 1930-х гг. стала аповесць Якуба Коласа «Дрыгва», у якой адлюстравана дзейнасць петрыкаўскага партызана, народнага героя дзёда Талаша. У другой палове 1930-х гг. асноўнымі тэмамі коласаўскіх вершаў сталі будаўніцтва новых фабрык, змены ў жыцці вёскі. Янка Купала шукаў станоўчыя з’явы ў савецкай рэчаіснасці як пэўную апору для сваёй творчасці. Паэт спрабаваў асэнсаваць тагачасны дзень у паэме «Над ракой Арэсай».

Жанр беларускага рамана ўзбагацілі творы Максіма Гарэцкага «Камароўская хроніка» і «Віленскія камунары». Гэтыя раманыхронікі пададзены ад імя адной асобы ў форме дзённікавых запісаў, якія спалучаюцца з апісаннямі ад аўтара.

Кузьма Чорны напісаў раманы «Бацькаўшчына», «Трэцяе пакаленне», у якіх у мастацкіх вобразах апавядаў пра лёс беларускага народа ад часоў паншчыны да пабудовы сацыялістычнага грамадства.

Выйшлі з друку цікавыя і захапляльныя творы для юнага чытача. Сярод іх — аповесці Міхася Лынькова «Міколка-паравоз», Янкі Маўра «Палескія рабінзоны».

Тэатральнае і музычнае мастацтва. У 1930-я гг. адбывалася далейшае станаўленне нацыянальнага тэатра Беларусі. Вядучае месца займаў Беларускі дзяржаўны тэатр (БДТ-1) пад кіраўніцтвам Еўсцігнея Міровіча. У БДТ-1 была пастаўлена сатырычная камедыя Кандрата Крапівы «Хто смяецца апошнім», якая стала класічнай. Адну з галоўных роляў у камедыі на працягу 27 гадоў іграў артыст Глеб Глебаў. За выкананне гэтай ролі ён быў удастоены Сталінскай прэміі. Яму было прысвоена званне народнага артьГста СССР.

У гіачатку 1930-х гг. былі адкрыты Беларуская дзяржаўная кансерваторыя і Беларускі дзяржаўны тэатр оперы і балета. Быў створаны шэраг опер, сярод іх — опера беларускага кампазітара Анатоля Багатырова «У пушчах Палесся». Яна была нанісана па матывах аповесці Якуба Коласа «Дрыгва» і распавядала пра барацьбу беларускіх партызан, у тым ліку дзеда Талаша, супраць польскіх інтэрвентаў. У оперы Яўгена Цікоцкага «Міхась Падгорны» расказвалася, як просты беларускі селянін пад уплывам салдацкага жыцця на фронце становіцца актыўным прыхільнікам бальшавікоў.

Архітэктура і скульптура. Адным з заснавальнікаў беларускай савецкай архітэктуры з’яўляецца Іосіф Ланіі5ард. Паяго праектах у Мінску былі пабудаваны Дом урада, Дом Чырвонай Арміі, галоўны корпус Акадэміі навук БССР, Беларускі дзяржаўны тэатр оперы і балета. Дзевяціпавярховы будынак Дома ўрада быў узведзены без пад’ёмных кранаў (першы з іх з’явіўся ў Мінску толькі ў 1940 г.). Па нраекце I. Лангбарда ў Магілёве быў узведзены Дом Саветаў, вонкава падобны да Дома ўрада ў Мінску. Гэта было звязана з абмеркаваннем пытання аб пераносе’сгаліцы рэспублікі з Мінска ў Магілёў па прычыне блізкасці граніцы з Польшчай.

Аўтарам скульптурных кампазіцый для афармлення Дома ўрада стаў Андрэй Бембель. Яго першыя шэдэўры адлюстроўвалі гісторыю станаўлення Савецкай Беларусі і захаваліся да нашых дзён. У поўнай меры раскрыўся талент маладога скульптара Заіра Азіура, які прымаў удзел у стварэнні скулыітурных партрэтаў для Дома ўрада. Сябра і калега I. Лангбарда, настаўнік А. Бембеля скульптар Мацвей Манізер стаў аўтарам помніка У. I. Леніну, узведзенага побач з Домам урада ў Мінску.

Значную ролю ў развіцці гарадскога будаўніцтва ў 1930-я гг. адыграў галоўны архітэктар Народнага камісарыята асветы БССР Георгій Лаўроў. Па яго праекгах былі пабудаваны вучэбныя карпусы ўніверсітэцкага гарадка Белдзяржуніверсітэта, Беларускага політэхнічнага інстытута (цяперашні Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт).

Беларускі кінематограф. У 1928 г. у Ленінградзе адкрылася кінастудыя мастацкіх фільмаў «Савецкая Беларусь», якая ў канцы 1930-х гг. была пераведзена ў Мінск. Пануючай засгавалася тэматыка, звязаная з адлюстраваннем будаўніцтва сацыялізму ў рэспубліцы. Так, фільм «Залатыя агні» расказваў пра будаўнікоў першай у Беларусі электрастанцыі. Поспехам карысталіся лірычная камедыя «Шукальнікі шчасця», гісторыка-рэвалюцыйны фільм пра вызваленне Беларусі ад інтэрвентаў «Вогненныя гады».

Значны ўклад у развіццё беларускага кіно ўнёс беларускі кінарэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР Уладзімір Корш-Саблін. Яго першай кінастужкай стаў нямы фільм «У агні народжаная», нрысвечаны 10-годдзю ўтварэння БССР. У пасляваенныя гады Корш-Саблін сгаў народным артыстам Беларусі і СССР, мастацкім кіраўніком кінастудыі «Беларусьфільм». У 1930 г. кінарэжысёр Юрый Тарыч зняў гіершы беларускі гукавы фільм.

Выяўленчае мастацтва. Беларускія мастакі стваралі галоўным чынам карціны, прысвечаныя рэвалюцыйным падзеям і ўстанаўленню савецкай улады, героям Грамадзянскай вайны і мірнага будаўніцтва, вобразам У. I. Леніна, I. В. Сталіна. Малады мастак Іван Ахрэмчык стаў вядомым як аўтар карцін «Падпісанне Маніфеста аб утварэнні БССР», «Уступленне Чырвонай Арміі ў Мінск». Хрэстаматыйным стаў твор Ісаака Давідовіча «Курлоўскі расстрэл», прысвечаны падзеям 18 кастрычніка 1905 г. у Мінску. Беларускі і рускі жывапісец-пейзажыст Вітольд Бялыніцкі-Біруля значную ролю ў сваёй творчасці адводзіў вобразу вясны. У жанры пейзажа працаваў Уладзімір Кудрэвіч, пэндзлю якога належаць лірычныя палотны, сярод якіх «На Купалле», а таксама акварэлі, прысвечаныя тэме пераўтварэння прыроды Беларусі «Электрастанцыя над Дзвіной», «БелДРЭС» і інш.

2. Станаўленне суверэннай Рэспублікі Беларусь: асноўныя этапы і кірункі развіцця

Афармленне дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. Працэс абвяшчэння дзяржаўнага суверэнітэту — палітычнай незалежнасці і самастойнасці дзяржавы ва ўнутранай і знешняй палітыцы, якая не дапускае замежнага ўмяшання, звязаны з прыняццем Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце БССР 27 ліпеня 1990 г. і наданнем ёй канстытуцыйнага статусу 25 жніўня 1991 г. Зацвярджэнне новай назвы нашай краіны — Рэспубліка Беларусь і яе дзяржаўных сімвалаў — герба «Пагоня» і бела-чырвона-белага сцяга адбылося 19 верасня 1991 г. 3 гэтага моманту найноўшай гісторыі Беларусі пачалося станаўленне суверэннай дзяржавы.

Напрыканцы 1991 г. спыніў сваё існаванне Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, хаця большасць насельніцтва БССР жадала захавання СССР, перабудаванага на дэмакратычных асновах. На постсавецкай прасторы 8 снежня 1991 г. узнікла Садружнасць Незалежных Дзяржаў (СНД).

Этапы і кірункі развіцця Рэспублікі Беларусь. Для пераадолення крызісу, узмоцненага распадам СССР, неабходна было вызначыцца з выбарам мадэлі будучага грамадскага і эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь, якая з 1991 г. з’яўлялася парламенцкай рэспублікай. Увядзенне ў Рэспубліцы Беларусь у 1994 г. прэзідэнцкай формы кіравання згодна з Канстытуцыяй, прынятай 15 сакавіка 1994 г., паклала пачатак новаму этапу яе развіцця.

У першай палове 1990-х гг. на першым месцы стаяла праблема ўзаемаадносін паміж выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінамі ўлады. 3 мэтай забеспячэння дзейснага функцыянавання ўсіх галін улады ў Рэспубліцы Беларусь 24 лістапада 1996 г. быў праведзены рэспубліканскі рэферэндум — усенароднае галасаванне. На ім была прынята новая рэдакцыя Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь са змяненнямі і дапаўненнямі, якая азначала стварэнне моцпай прэзідэнцкай улады. Кіраўніком дзяржавы стаў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. На рэспубліканскім рэферэндуме 2004 г. была падтрымана прапанова аб зняцці абмежавання тэрміна паўнамоцтва Прэзідэнта. Прадстаўнічым і заканадаўчым органам дзяржаўнай улады з’яўляецца Парламент — Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь. Выканаўчым органам дзяржаўгіай улады з’яўляецца Урад — Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь. Судовая ўлада належыць судам розных узроўняў.

Фарміраванне беларускай мадэлі сацыяльна-эканамічнага развіцця. Пасля распаду СССР кожная былая саюзная рэспубліка стала незалежнай краінай с.а сваёй нацыянальнай грашовай сістэмай і павінна была шукаць свой выхад з эканамічнага крызісу пачатку 1990-х гг. У Беларусі былі распрацаваны праграмы пераходу ад камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання народнай гаспадаркай да рыначнай сістэмы эканамічных адносін. Былі ўведзены рыначныя цэны на пераважную большасць тавараў і паслуг, дазволена арэнда і індывідуальная працоўная дзейнасць; адбылося станаўленне прадпрымальніцкіх, банкаўскіх і камерцыйных структур, а таксама пачалася прыватызацыя — раздзяржаўленне, перадача аб’ектаў з дзяржаўнай формы ўласнасці ў прыватную.

У працэсе вызначэння шляхоў сацыяльна-эканамічнага развіцця была абрана мадэль сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі. Пры рэалізацыі гэтай мадэлі выбар быў зроблены на карысць дзяржаўнага рэгулявання эканомікі з захаваннем моцнай сацыяльнай палітыкі. За арыенцір быў узяты рост дабрабыту населыііцтва на аснове выкарыстання інавацый і павышэння канкурэнтаздольнасці эканомікі.

Працэс інтэграцыі Беларусі з Расіяй у эканамічнай і палітычнай галіне прывёў да падпісання ў 1999 г. Дагавора аб стварэнні Саюзнай дзяржавы. На рубяжы стагоддзяў на постсавецкай прасторы з удзелам Беларусі ўзнікла інтэграцыйнае аб’яднанне — Еўразійскае эканамічнае супольніцтва (ЕўрАзЭС), адбылося пад-
пісанне Дагавора аб стварэнні адзінай мытнай тэрыторыі і фарміраванні Мытнага саюза паміж Беларуссю, Расіяй і Казахстанам.

3. Характарыстыка сацыяльна-эканамічнага (знешнепалітычнага) становішча Беларусі з апорай на гістарычную карту

Характарыстыка сацыяльна-эканамічньіх наступстваў аварыі на Чарнобылькай АЭС з выкарыстаннем карты, дзе абазначаны раёны радыеактыўнага забруджвання тэрыторыі Беларусі.

23 % тэрыторыі рэспублікі былі забруджаны радыеактыўнымі ізатопамі, ад чаго пацярпелі 2,3 млн чалавек, гэта значыць кожны пяты жыхар Беларусі. 3 гаспадарчага абароту было выведзена 20 % зямель. 3 забруджаных тэрыторый на новае месца жыхарства было адселена больш за 135 тыс. чалавек. Адсяленне, лячэнне і аздараўленне людзей, стварэнне належных умоў для працы і жыцця на пацярпелых тэрыторыях застаюцца адной з найважнейшых праблем сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны і цяпер.