Білет 15. Гісторыя Беларусі

1. Развіццё адукацыі і навукі БССР у канцы 1920-х — 1930-я гг.: асноўныя дасягненні на шляху культурнай рэвалюцыі

Развіццё адукацыі. Ажыццяўленне культурнай рэвалюцыі было звязана'з канчатковым пераадоленнем непісьменнасці, стварэннем новай сістэмы адукацыі, фарміраваннем рабоча-сялянскай інтэлігенцыі, выхаваннем новага савецкага чалавека.

Для ліквідацыі непісьменнасці была створана вялікая колькасць пунктаў пераадолення непісьменнасці і школ для малапісьменных. Актыўную работу праводзіла таварыства «Прэч непісьменнасць». Было ўведзена ўсеагульнае абавязковае навучанне для малапісьменных. БССР першай з саюзных савецкіх рэспублік увяла да 1932/33 навучальнага года ўсеагульнае пачатковае навучанне. Пачаўся пераход да сямігадовага навучання. У 1933 г. БССР была абвешчана краінай суцэльнай пісьменнасці.

Шырокі размах набыла надрыхтоўка спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй. Былі адкрыты Беларускі інстытут народнай гаспадаркі (1933 г.), медыцынскі інстытут у Віцебску (1934 г.).

У 1935 г. пачалася адмена абмежаванняў для дзяцей былых эксплуататарскіх класаў пры прыёме ў вышэйшыя і сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы.

Развіццё беларускай савецкай навукі. Правядзенне індустрыялізацыі і суцэльнай калектывізацыі патрабавала адукаваных кадраў і навуковага забеспячэння. Таму адкрываліся новыя навучальныя і навукова-даследчыя ўстановы. У 1929 г. Інстытут беларускай культуры быў рэарганізаваны ў Беларускую Акадэмію навук. Першымі яе акадэмікамі сталі такія вядомыя дзеячы, як Я. Купала, Я. Колас, 3. X. Жылуновіч (Ц. Гартны) і інш. У кіраўніцтва акадэміі былі абраны У. М. Ігнатоўскі і В. Ю. Ластоўскі.

У 1933 г. была прынята пастанова Савета Народных Камісараў БССР «Аб зменах і спрашчэнні беларускага.правапісу». У выніку правапіс істотна наблізіўся да фанетычнага ладу беларускай мовы. Рэформа адмяніла мяккі знак для абазначэння асіміляцыйнай мяккасці зычных. Паводле новага правапісу сталі пісаць снег замест сьнег, дзверы замест дзьверы і да т. п. Разам з тым так званыя інтэрнацыянальна-рэвалюцыйныя словы і ўсе вытворныя ад іх не падпарадкоўваліся агульнаму правілу аб перадачы акання на пісьме: працягвалі пісаць рэволюцыя, совет, пролетарый, большэвік, соцыялізм, піонер і да т. п.

У 1938 г. была прынята спецыяльная пастанова ўрада БССР аб назве сталіцы рэспублікі. Да гэтага часу пісалі па-руску Мынск, а па-беларуску — Менск. Было вырашана пісаць «і» ў назве сталіцы па-беларуску.

Буйным вучоным у галіне матэматыкі, геафізікі, астраноміі і геаграфіі стаў ураджэнец Магілёва Ота Юльевіч Шміт. Ён быў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў асваення Паўночнага марскога шляху, узначаліў у 1934 г. экспедыцыю на параходзе «Чалюскін», які быў расціснуты льдамі, а ўдзельнікі экспедыцыі апынуліся на льдзіне. Праз два месяцы «чалюскінцаў» выратавалі лётчыкі. Ім, як і О. Шміту, было ўпершыню прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. О. Шміт упершыню ў СССР даследаваў матэматычныя законы грашовай эмісіі, даў матэматычнае абгрунтаванне наяўнасці жалезных руд на Курскай магнітнай анамаліі, сфармуляваў новую тэорыю «халоднага» ўтварэння Зямлі і планет з дапланетнага газапылавога воблака.

Ураджэнец Гродзеншчыны савецкі вучоны Аляксандр Леанідавіч Чыжэўскі стаў адным з заснавальнікаў гісторыяметрыі і геліябіялогіі. Ён даследаваў уплыў касмічных фактараў і ўздзеянне паветраных іонаў на жывыя арганізмы, устанавіў залежнасць паміж цыкламі сонечнай актыўнасці і многімі з’явамі ў біясферы. Ім распрацавана прыстасаванне для аздараўлення паветра адмоўна заражанымі іонамі, вядомае як «люстра Чыжэўскага».

2. Палітыка перабудовы ў БССР у другой палове 1980-х гг.: рэформы ў грамадска-палітычнай сферы, іх вынікі

Рэфармаванне грамадска-палітычнай сісгэмы. У 1985 г. Генеральным сакратаром Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Савецкага Саюза (КПСС) быў абраны М. С. Гарбачоў. Палітыка, распачатая ім з сярэдзіны 1980-х гг., атрымала назву «перабудова». Яна прывяла да значных перамен ва ўнутрыпалітычным і міжнародным жыцці, звязаных з дэмакратызацыяй, спробамі паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця. Адным з рэальных дасягненняў перабудовы стала галоснасць — прынцып адкрытасці інфармацыі пра мінулае і сучаснасць краіны, магчымасць выказваць крытычныя адносіны да ўлады. Аднак у выніку супярэчлівасці і непаслядоўнасці ў рэалізацыі палітыкі «перабудовы» адбылося абвастрэнне крызісу ва ўсіх сферах жыцця савецкага грамадства.

Для забеспячэння ўсеўладдзя Саветаў народных дэпутатаў быў створаны новы вышэйшы заканадаўчы орган дзяржаўнай улады — З’езд народных дэпутатаў СССР. У 1989 г. упершыню адбыліся выбары народных дэпутатаў СССР на альтэрнатыўнай аснове, гэта значыць на кожнае месца ваўсесаюзным парламенце прэтэндавалі некалькі кандыдатаў, а канчатковае рашэнне было за выбаршчыкамі. Пры такой выбарчай сістэме кожны кандыдат павінен быў сам прыняць удзел у выбарчай кампаніі, распрацаваць і прапанаваць сваю выбарчую праграму. У 1990 г. згодна з новым выбарчым законам адбыліся выбары народных дэпутатаў у Вярхоўны і мясцовыя Саветы народных дэпутатаў БССР. Ва ўмовах існавання аднапартыйнасці болыпасць месцаў атрымалі прыхільнікі Камуністычнай партыі Беларусі. Разам з тым упершыню ў гісторыі Вярхоўнага Савета БССР у ім узнікла парламенцкая апазіцыя — група (фракцыя) дэпутатаў, чые погляды не супадалі з думкамі дэпутацкай большасці. У гэтых умовах замест фармальнага аднагалоснага зацвярджэння законаў у Вярхоўным Савеце БССР праходзіла іх вострае абмеркаванне.

Фарміраванне шматпартыйнасці. Партыйнае кіраўніцтва ў Беларусі было схільна да адстойвання аднапартыйнай сістэмы. Кампартыя Беларусі гірацягвала лічыць сябе кіруючай і накіроўваючай сілай грамадства, нягледзячы нават на тое, што ў 1990 г. III нечарговы з’езд народных дэпутатаў СССР адмяніў шосты артыкул Канстытуцыі СССР, у якім была замацавана адпаведная роля КПСС.

Рост грамадскай і гіалітычнай свядомасці населыгіцтва прывёў да ўзнікнення ў 1989 г. грамадска-палітычнага руху за перабудову пад назвай Бсларускі народны фронт «Адраджэнне» (БНФ). У 1991 г. адбыўся I з’езд Беларускай сялянскай партыі: у праграмнай заяве адзначалаея, што яна ёсць палітычная арганізацыя гіарламенцкага тыпу, створаная з мэтай абароны налітычных і эканамічных інтарэсаў сялянства. У пачатку 1990-х гг. у Беларусі ўзнікла каля 10 палітычных партый. Сярод іх Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада, Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі і інш. Болынасць створаных партый заставаліся невялікімі па сваёй колькасці. Практычнаяны ўяўлялі сабой аб’яднанні вузкага кола аднадумцаў, якія не мелі шырокай падтрымкі.

Па меры таго як у рэспубліцы складвалася шматпартыйнасць, КПБ страчвала манаполію на ўладу. Спробай вярнуць краіну Ў даперабудовачны час стаў так званы жнівеньскі путч 1991 г. Ён быў арганізаваны групай вышэйшых партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у Маскве. Няўдача путчу паскорыла крах КПСС і КПБ. У сувязі з гэтымі гіадзеямі 25 жніўня 1991 г. Вярхоўны Савет БССР, болынасць якога складалі камуністы, прыняў пастанову «Аб часовым прыпыненні дзейнасці КПСС — КПБ на тэрыторыі Беларусі». Гэтая пастанова дзейнічалада 1993 г. КПБ была забаронена і заканадаўча адхілена ад улады, якая ў поўным аб’ёме перайшла ў рукі Вярхоўнага Савета.

3. Суаднясенне падзей (працэсаў) гісторыі Беларусі і сусветнай гісторыі

Сінхранізацыя працэсу пасляваеннага аднаўлення ў СССР і БССР з вызначэннем агульнага і асаблівага.

Пасляваеннае аднаўленне гаспадаркі БССР адбывалася на тэрыторыі, якая была акупіравана і разрабавана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Таму БССР, як адна з саюзных рэспублік, атрымала дапамогу ад Урада СССР і іншых савецкіх рэспублік, што пазбеглі гітлераўскай акупацыі. Акрамя таго, згодна з пасляваеннымі міжнароднымі дамоўленасцямі, рэспубліка атрымала пэўную частку германскіх рэпарацый — выплат, якія часткова кампенсавалі страты ад вайны. Пасляваеннае аднаўленне гаспадаркі БССР адбывалася згодна рэспубліканскаму пяцігадоваму плану на 1946-1950 гг., які з’яўляўся састаўной часткай агульнасаюзнага плана чацвёртай пяцігодкі. Аднаўленне праходзіла пры захаванні цэнтралізаванай планавай адміністрацыйна-каманднай мадэлі эканамічнага развіцця. Асаблівасцю аднаўлення ў БССР стала тое, што яно пачалося з цяжкай прамысловасці, а ў галіне сельскай гаспадаркі адбывалася калектывізацыя ў заходніх абласцях, уз’яднаных з БССР у 1939 г.