Білет 14. Гісторыя Беларусі

1. Грамадска-палітычная сістэма БССР у канцы 1920-х — 1930-я гг.: асноўныя напрамкі фарміравання

Змены ў грамадска-палітычным жыцці. На мяжы 1920-1930-х гг. партыйна-дзяржаўнае кіраўніцтва СССР на чале з I. В. Сталіным узяло курс на ажыццяўленне адміністрацыйна-камандных метадаў пабудовы сацыялістычнага грамадства. Быў зроблены пераход ад дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця БССР у гады нэпа да цэнтралізаванага планавага кіраўніцтва жыццём грамадства ў гады першых пяцігодак. Ва ўмовах існавання аднапартыйнай палітычнай сістэмы кіруючая камуністычНая партыя стала фактычна выконваць функцыі органа дзяржаўнай улады, які ажыццяўляў поўны кантроль над усімі сферамі жыцця грамадства. Саветы дэпутатаў працоўных, гірафсаюзы, камсамол разглядаліся камуністычнай партыяй толькі ў якасці праваднікоў яе ідэй сярод насельніцтва.

Паступова складваўся рэжым асабістай улады I. Сталіна і культ асобы — празмернае ўзвялічванне яго ролі і прыпісванне яму вызначальнага ўплыву на ход гістарычных падзей. Сярод дзяржаўных кіраўнікоў панавала сталінская тэорыя аб ўзмацненні класавай барацьбы па меры руху савецкага грамадства да канчатковай пабудовы сацыялізму.

Складванне савецкай грамадска-палітычнай сіотэмы. Да канца 1930-х гг. у БССР склалася савецкая грамадска-палітычная сістэма. Для яе былі характэрны наступныя прыкметы. У сацыяльна-эканамічнай галіне ўсталявалася дзяржаўная ўласнасць на сродкі вытворчасці, павялічылася доля рабочага класа, сфарміравалася калгаснае сялянства. У грамадска-палітычнай галіне ўсталявалася аднапартыйная палітычная сістэма, якая была звязана з бяссгірэчным падначаленнем цэнтральнай гіартыйнай і дзяржаўнай уладзе. Панавала ўсеагульная дзяржаўная марксісцка-ленінская ідэалогія — сістэма поглядаў і ідэй, што належалі камуністычнай партыі і асабіста I. Сталіну. Гэтыя погляды падзяляліся большасцю насельніцтва Савецкай Беларусі і былі звязаны з пабудовай сацыялістычнага грамадства.

Ва ўмовах існавання аднапартыйнай палітычнай сістэмы быць выбранымі ў органы ўлады маглі па складзеных спісах толькі члены камуністычнай партыі або беспартыйныя, якія падтрымлівалі палітыку партыі. Такім чынам праводзіліся безальтэрнатыўныя выбары ў органы ўлады, гіры якіх адна кандыдатура, звычайна ўзгодненая з мясцовым партыйным кіраўніцтвам, прэтэндавала на адпаведную пасаду.

У 1936 г. была прынята Канстытуцыя СССР, што атрымала ў гісторыі назву «Канстытуцыі перамогшага сацыялізму». У І937 г. быў прыняты Асноўны Закон Беларускай ССР. Гэта была трэцяя па ліку Канстытуцыя БССР. Яе асноўныя палажэнні паўтаралі агульнасаюзныя. Савецкая Беларусь была абвешчана сацыялістычнай дзяржавай рабочых і сялян. Дэкларавалася, што перамог сацыялістычны лад, зацвердзілася сацыялістычная ўласнасць на сродкі вытворчасці ў дзяржаўнай і кааператыўна-калгаснай формах. Прыватная ўласнасць скасоўвалася. Былі абвешчаны прынцыпы: ад кожнага па здольнасцях, кожнаму — па працы; хто не працуе, той не есць. У Кансгытуцыі абвяшчаўся шэраг дэмакратычных правоў і свабод савецкіх грамадзян, у тым ліку права выбіраць і быць выбраным у дзяржаўныя органы ўлады.

Палітычныя рэпрэсіі. Дэфармацыі грамадска-палітычнага жыцця праявіліся ў парушэнні абвешчаных канстытуцыямі СССР і БССР правоў грамадзян. Ва ўмовах бясспрэчнага падначалення ўстаноўкам камуністычнап партыі жорстка караліся любыя адступленні ад марксісцка-ленінскай ідэалогіі і сумненні Ў правільнасці распрацаванага I. Сталіным курсу на пабудову сацыялізму. Гэта прывяло да палітычных рэпрэсій — ужывання ўладай розных мер гірымусу па палітычных прыкметах. У выніку арыштаў рэспубліканская партыйная арганізацыя страціла амаль палову свайго складу. Празмерна і неабгрунтавана павялічылася роля органаў унутраных спраў, якім было даручана выкрываць так званых «ворагаў народа».

Сімвалам палітычных рэпрэсій у Беларусі стала назва Курапаты (лясное ўрочышча пад Мінскам). Тут, як устаноўлена Генеральнай пракуратурай Рэспублікі Беларусь, у 1937-1941 гг. адбываліся расстрэлы рэпрэсіраваных жыхароў рэспублікі.

Палітычныя рэпрэсіі 1930-х гг. былі прызнаны вышэйшымі партыйнымі і дзяржаўнымі органамі СССР неабгрунтаванымі, а многія вынесеныя прыгаворы за адсутнасцю складу злачынства пазней былі адменены.

Канфесійная палітыка савецкай дзяржавы. Выхаванне ў духу марксісцка-ленінскай ідэалогіі не сумяшчалася з рэлігійнасцю болынасці беларускага насельніцтва. Таму яе выкараненне са свядомасці мас стала адной з галоўных задач савецкай улады, якая разгарнула жорсткую і бязлітасную барацьбу з царквою. Зачыняліся царкоўныя навучальныя ўстановы, канфіскоўвалася царкоўная маёмасць, разбураліся храмы — бясцэнныя архітэктурныя помнікі, шэдэўры іканапісу, кнігі. Шырокі размах набыла антырэлігійная прапаганда, былі створаны Беларускі антырэлігійны ўніверсітэт і Таварыства ваяўнічых бязбожнікаў. У час другой пяцігодкі (1933—1937), якую назвалі «бязбожнай», адбылося масавае закрыццё цэркваў і касцёлаў. Да 1938 г. у БССР засталіся дзве дзеючыя царквы — у Оршы і Мазыры. 3 лета 1939 да лета 1941 г. праваслаўнае богаслужэнне ва Усходняй Беларусі нідзе не праводзілася.

Савецкая ўлада спрыяла развіццю сектанцтва і расколам унутры праваслаўнай царквы. У 1920-1930-я гг. шырокае распаўсюджанне ў царкоўным жыцці Беларусі атрымала «абнаўленцтва» — апазіцыйная рэлігійная плынь, накіраваная на абнаўленне, мадэрнізацыю рэлігійнага культу, а фактычна на разбурэнне кананічнай праваслаўнай царквы (самаліквідавалася пасля 1945 г.). Акрамя таго, духавенства Мінскай епархіі ў 1927 г. заявіла аб абвяшчэнні аўтакефаліі (адміністрацыйнай самастойнасці) Беларускай праваслаўнай царквы.

2. Развіццё адукацыі і навукі БССР у другой палове 1950-х — 1980-я гг.: укпад у фарміраванне індустрыяльнага грамадства

Развіццё народнай адукацыі. У працэсе фарміравання індустрыяльнага грамадства значную ролю адыграла агульнаадукацыйная школа. Вялікім дасягненнем стала ўвядзенне з 1958 г. абавязковай 8-гадовай адукацыі. Былі створаны сярэднія агульнаадукацыйныя працоўныя політэхнічныя школы з вытворчым навучаннем. Працавалі школы рабочай і сельскай моладзі. Былі створаны прафесійна-тэхнічныя вучылішчы (ПТВ), якія рыхтавалі кваліфікаваных рабочых. У першай палове 1970-х гг. быў завершаны пераход да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі.

Шмат вучняў выхавала настаўніца сярэдняй школы № 28 г. Мінска Арыядна Іванаўна Казей, сястра Марата Казея. Застаўшыся пасля ваеннага ліхалецця без ног (абмарозіла, будучы ў партызанах), яна змагла не проста выжыць, а і ўпэўнена прайсці складаны жыццёвы шлях, стаць заслужанай настаўніцай БССР. За сваю працу была ўдастоена звання Героя Сацыялістычнай Працы.

Былі адкрыты новыя ўстановы вышэйшай адукацыі для падрыхтоўкі спецыялістаў у галіне радыёфізікі, электронікі, радыётэхнікі, у тым ліку Мінскі радыётэхнічны інстытут. У 1965 г. у БССР дзейнічала 27 вышэйшых навучальных устаноў, у якіх налічвалася каля 100 тыс. студэнтаў, а ў 1990 г. — адпаведна 33 і 188 тыс. Па гэтым паказчыку з разліку на душу насельніцтва БССР займала адно з першых месцаў сярод савецкіх рэспублік.

3 1974 да 1985 г. рэктарам Мазырскага педагагічнага інстытута імя Н. К. Крупскай быў таленавіты педагог і вучоны Міхаіл Афанасьевіч Дзмітрыеў. Стаўшы ў гады Вялікай Айчыннай вайны кавалерам салдацкага ордэна Славы і медаля «За адвагу», М. А. Дзмітрыеў за сваю самаадданую працу быў удастоены звання Героя Сацыялістычнай Працы і заслужанага настаўніка БССР. Да 80 год працягваў працаваць прафесарам у Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны.

Развіццё беларускай навукі. Вядучая роля ў развіцці беларускай навукі належала Акадэміі навук БССР, якую з 1969 да 1987 г. узначальваў беларускі вучоны-фізік Мікалай Аляксандравіч Барысевіч. Закончыўшы школу ў чэрвені 1941 г., ён замест вучобы стаў байцом партызанскага атрада. Вызваляў Беларусь у час правядзення аперацыі «Баграціён». Толькі ў 1945 г. стаў студэнтам фізіка-матэматычнага факультэта БДУ. Потым звязаў жыццё з навукай. На аснове яго даследаванняў створаны новы тып лазера.

Акадэмік Міхаіл Яфрэмавіч Мацапура паспяхова займаўся распрацоўкай і ўкараненнем у сельскагаспадарчую вытворчасць высокаэфектыўных тэхналогій механізаванага асваення забалочаных зямель і ўборкі бульбы. Званне Героя Сацыялістычнай Працы было прысвоена члену-карэспандэнту АН БССР, выдатнаму хірургу-афтальмолагу, таленавітаму вучонаму ў галіне вочных хвароб Таццяне Васільеўне Бірыч. Хуткімі тэмпамі ішло развіццё радыёэлектронікі і інтэгральнай мікраэлектронікі, вылічальнай тэхнікі, касмічных распрацовак, камп’ютараў, робататэхнікі. Тэрмін «робататэхніка» (навука аб робатах) увайшоў ва ўжытак дзякуючы сусветна вядомаму амерыканскаму пісьменніку-фантасту ўраджэнцу Магілёўшчыны Айзеку (Ісааку) Азімаву.

Уклад ураджэнцаў Беларусі ў вывучэнне і асваенне космасу. Ураджэнец Брэстчыны Пётр Ільіч Клімук і Міншчыны Уладзімір Васільевіч Кавалёнак першымі сярод беларусаў сталі лётчыкамі-касманаўтамі СССР і двойчы Героямі Савецкага Саюза. Яны ўнеслі вялікі ўклад у асваенне космасу. Кожны з іх здзейсніў па тры касмічныя палёты. У 1978 г. П. Клімук у час свайго трэцяга касмічнага палёту сустрэўся на арбітальнай станцыі «Салют-6» з У. Кавалёнкам, які правёў у бязважкасці ў сукупнасці 214 сутак.

Вялікі ўклад у распрацоўку ракетных рухавікоў зрабіў ураджэнец Слуцка канструктар Герой Сацыялістычнай Працы Сямён Арыевіч Косберг. Пад яго кіраўніцтвам створана серыя ракетных рухавікоў, якія ўстанаўліваліся на ступенях ракетаносьбітаў, што выводзілі ў космас пілатуемыя караблі, штучныя спадарожнікі, аўтаматычныя міжпланетныя станцыі.

Вядомым у свеце вучоным у галіне астранаўтыкі стаў Барыс Уладзіміравіч Кіт. У 1928 г. ён скончыў Навагрудскую беларускую гімназію (стаў яе дырэктарам у 1939 г.), а потым Віленскі ўніверсітэт. Актыўна ўдзельнічаў у нацыянальна-вызваленчым руху ў Заходняй Беларусі. 3 1950 г. з’яўляўся ўдзельнікам амерыканскіх касмічных даследаванняў. Распрацоўшчык касмічнага паліва, у падрыхтоўцы якога выкарыстоўваецца вадкі вадарод, і аўтар першага ў гісторыі падручніка па ракетнай тэхніцы і паліву. Матэматычна разлічыў траекторыю палёту касмічнага карабля на Месяц. Быў адным з куратараў савецка-амерыканскіх перамоў у галіне касманаўтыкі, калі была рэалізавана сумесная праграма даследавання касмічнай прасторы ў мірных мэтах. — эксперыментальны касмічны палёт «Саюз — Апалон» у 1975 г. Стаў ганаровым грамадзянінам Навагрудка, атрымаў званне ганаровага доктара Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Я. Купалы.

Уклад вучоных — ураджэнцаў Беларусі ў развіццё абарончага комплексу СССР. Умацаванню абароназдольнасці садзейнічаў адзін з галоўных стваральнікаў савецкага ядзернага шчыта ўраджэнец Мінска Якаў Барысавіч Зяльдовіч. Не маючы нават вышэйшай адукацыі, ён у 25-гадовым узросце стаў доктарам фізіка-матэматычных навук, вывучыўшы самастойна вышэйшую матэматыку. Займаўся даследаваннем гарэння пораху рэактыўных снарадаў для легендарнай «кацюшы». Сгаў адным са стваральнікаў савецкай атамнай бомбы, выбух якой быў праведзены ў 1949 г. У 1950-1960-я гг. актыўна ўдзельнічаў у стварэнні савецкай вадароднай бомбы. Стаў тройчы Героем Сацыялістычнай Працы.

У практычнай рэалізацыі ідэй Я. Зяльдовіча прымаў удзел ураджэнец Мінска Аркадзій Адамавіч Брыш. У яго лёсе спалучыліся барацьба ў Мінскім падполлі і ў партызанскай брыгадзе ў якасці разведчыка ў гады Вялікай Айчыннай вайны, а таксама раскрыццё сакрэту дэтанацыі савецкай атамнай бомбы. Яму прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

Ураджэнец Віцебшчыны савецкі авіяканструктар Павел Восіпавіч Сухі ў свае маладыя гады, у 1918-1919 гг., працаваў настаўнікам матэматыкі ў школах Лунінца і Гомеля. У час Вялікай Айчыннай вайны пад яго кіраўніцтвам былі створаны франтавыя бамбардзіроўшчыкі, штурмавікі, знішчальнікі. Скансгруяваў шэраг унікальных самалётаў са стрэлападобнымі і трохвугольнымі крыламі, якія сталі асновай савецкай авіяцыі, а таксама сучасных Ваенна-паветраных сіл Рэспублікі Беларусь. Яму двойчы прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

3. Раскрыццё зместу гістарычных паняццяў (тэрмінаў)

Раскрыццё зместу наступных гістарычных тэрмінаў: санацыя, пацыфікацыя, дэфензіва, асаднікі, камасацыя, парцэляцыя — і вызначэнне з’яў грамадскага і сацыяльна-эканамічнага жыцця, аб якіх сведчаць гэтыя терміны.

Дадзены пералік гістарычных тэрмінаў сведчыць аб палітыцы польскіх улад у адносінах да насельніцтва Заходняй Беларусі, якая па ўмовах Рыжскага міру 1921 г. увайшла ў склад польскай дзяржавы, дзе ў афіцыйных дакументах атрымала назву «крэсы ўсходнія», што азначала ўсходнія ўскраіны Рэчы Паспалітай. На гэтай тэрыторыі польскімі ўладамі праводзілася палітыка «санацыі» («аздараўлення»), звязаная з пацыфікацыяй («уціхамірваннем»): для прадухілення ўзброенага паўстання на тэрыторыю Заходняй Беларусі была ўведзена вялікая колькасць рэгулярных войскаў, дзейнічалі суды і карныя экспедыцыі, якія разбуралі жыллё сялян, знішчалі іх маёмасць, учынялі масавае збіванне насельніцтва. Вядучая роля ў правядзенні тэрору належала тайнай палітычнай паліцыі — дэфензіве, якая шырока выкарыстоўвала метады правакацый, паклёпу, запалохвання і фізічных кагаванняў. Што датычыцца сельскай гаспадаркі, польскія ўлады пасялялі на «крэсах усходніх» асаднікаў — каланістаў (былых польскіх вайскоўцаў), якія атрымлівалі бясплатна або за невялікую цану зямельныя надзелы па 15-45 га за кошт невыкарыстоўваемай, дзяржаўнай, сялянскай і часткова памешчыцкай зямель. Польскія ўлады ажыццяўлялі парцэляцыю — свабодны продаж праз зямельны банк невялікіх участкаў памешчыцкай і дзяржаўнай зямлі (парцэл), галоўным чынам, асобам польскай нацыянальнасці, а таксама камасацыю — добраахвотнае і прымусовае высяленне сялян на хутары, што мела вынікам к 1939 г. прымусовае рассяленне на хутары каля 70 % сялянскіх гаспадарак.