Білет 13. Гісторыя Беларусі

1. Калектывізацыя сельскай гаспадаркі ў БССР: прычыны, асаблівасці, вынікі

Прычыны і асаблівасці правядзення калектывізацыі ў БССР. У снежні 1927 г. на XV з’ездзе Усесаюзнай Камуністычнай партыі (бальшавікоў) было прынята рашэнне аб правядзенні палітыкі калектывізацыі сельскай гаспадаркі. Прычыны правядзення калектывізацыі вызначаліся неабходнасцю пераводу вёскі на рэйкі буйной машыннай вытворчасці і забеспячэння горада сельскагаспадарчай сыравінай і прадуктамі спажывання. Ажыццяўленне фарсіраванай індустрыялізацыі патрабавала значных сродкаў, якія вырашана было атрымаць за кошт вёскі. У гады нэпа ў беларускай вёсцы праходзіла кааперацыя сялянскіх гаспадарак. Яна мела розныя формы, у тым ліку такія простыя, як спажывецкая і збытавая. Узнікалі і болыц складаныя віды кааперацыі, напрыклад вытворчая (таварыствы па сумеснай апрацоўцы зямлі). Усё гэта адпавядала распрацаванаму У. I. Леніным кааператыўнаму плану, асноўнымі прынцыпамі якога былі добраахвотнасць пры стварэнні сялянамі кааператываў і паступовы пераход ад простых да больш складаных форм кааперацыі. Усімі відамі сельскагаспадарчай кааперацыі ў рэспубліцы ў 1928 г. было ахоплена звыш 50 % сялянскіх двароў, а калектыўнымі гаспадаркамі (калгасамі), якія з’яўляліся вышэйшай формай вытворчай кааперацыі, — каля 1 %.

Пераход да суцэльнай калектывізацыі і фарсіраванне яе тэмпаў. 3 1929 г. калектывізацыя становіцца галоўнай лініяй камуністычнай партыі ў вёсцы, хаця неабходныя ўмовы для гэтага яшчэ не паспелі скласціся. У савецкую гісторыю 1929 г. увайшоў пад назвай «год вялікага пералому».

Запісванне сялянства ў калгасы адбывалася з парушэннем прынцыпу добраахвотнасці, прымусова, з шырокім выкарыстаннем пераважна адміністрацыйна-сілавых метадаў. Тых, хто не жадаў запісвацца ў калгасы, прылічвалі да кулацтва. У адносінах да іх праводзілася раскулачванне. У ходзе яго выкарыстоўваліся меры гвалтоўнага адымання збожжа ў сялян, нярэдка ўсяго цалкам, што прыводзіла да голаду. Кулакоў высялялі за межы Беларусі ў Сібір і ў паўночныя раёны СССР. У грамадстве стварыўся вобраз кулака як ворага народа. Тых, хто выступаў супраць прымянення сілавых метадаў пры правядзенні калектывізацыі, абвінавачвалі ў страце класавай пільнасці і насаджэнні кулацкіх - гаспадарак. Пры правядзенні раскулачвання апорай савецкай улады ў вёсцы сталі бедната і частка сераднякоў.

Пры стварэнні калгасаў у іх абагульваліся як асноўныя сродкі вытвбрчасці, якія раней належалі самім сялянам, так і іх уласная

свойская жывёла (каровы, коні, свінні, куры) і нават нрадметы дамашняга ўжытку, што выклікала супрацьдзеянне сялян, якія нават пачалі масавы забой сваёй жывёлы.

Для забеспячэння калгасаў тэхнікай былі створаны машынна-трактарныя станцыі (МТС), а пры іх — палітычныя аддзелы, якія строга выконвалі партыйную лінію пры правядзенні калектывізацыі. Першая МТС у БССР была створана ў 1930 г. у мястэчку Койданава (цяперашні Дзяржынск).

У калгасах праца ацэньвалася вельмі нізка і аплачвалі яе не грашыма, а прадукцыяй у канцы года па колькасці адпрацаваных дзён — так званых працадзён. Улік працы вялі па працаднях. 3 сярэдзіны 1930-х гг. у калгасах рэспублікі быў устаноўлеііы мінімум выпрацоўкі працадзён — 80. Калгаснікаў, якія не выраблялі мінімуму, прыцягвалі да адміністрацыйнай адказнасці.

У 1932-1933 гг. у СССР і БССР быў уведзены пашпартны рэжым. Аднак сельскія жыхары (калгаснікі) пашпартоў не атрымалі і ўлічваліся па спісах, якія вялі сельсаветы. Калгаснікі маглі прымацца на працу ў гарадах толькі пры наяўнасці ў іх даведкі ад праўлення калгаса аб яго згодзе на адыход калгасніка. Такім чынам калгаснікі былі пазбаўлены права на перамяшчэнне і свабодны выбар працы.

Вынікі правядзення палітыкі калектывізацыі ў БССР. У выніку правядзення суцэльнай калектывізацыі ў БССР была створана матэрыяльна-тэхнічная база, неабходная для далейшага індустрыяльнага развіцця рэспублікі. Механізацыя значна аблегчыла сельскагаспадарчыя работы, дазволіла павысіць прадукцыйнасць працы і павялічыць вытворчасць сельскагаспадарчай прадукцыі. Істотна змянілася сацыяльная структура насельніцтва: адбыўся рост калгаснага сялянства. Аднак працэс пераводу сялянскай гаспадаркі з індывідуальнай у калектыўную адбываўся з парушэннямі прынцыпаў добраахвотнасці і паступовасці, што прывяло да дэфармацыі законнасці і страты эканамічнага эфекту.

2. Беларуская літаратура ў другой палове 1950-х — 1980-я гг.: умовы развіцця і тэматыка творчасці

Умовы развіцця беларускай літаратуры. Пераадоленне наступстваў сталінізму і частковая дэмакратызацыя савецкай грамадска-палітычнай сістэмы сталі найбольш істотнай з’явай у культурным жыцці БССР у гады «хрушчоўскай адлігі» ў другой палове 1950-х — першай палове 1960-х гг. Пачаўся працэс выкрыцця культу асобы і частковай рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій. Партыйнае кіраўніцтва працягвала лічыць, што пакаранні ў сваёй большасці былі абгрунтаванымі, але меры пакарання — завышанымі.

Умовы развіцця культуры ў другой палове 1960-х — першай палове 1980-х гг. вызначаліся захаваннем ролі камуністычнай партыі як кіруючай і накіроўваючай сілы грамадства. Рэпрэсіі былі спынены, але партыйнае ўмяшанне ў справы культуры нават узмацнілася. Крытыкаваліся творы, у якіх вызначаліся новыя рэалістычныя падыходы да асэнсавання і паказу грамадскіх працэсаў. У адпаведнасці з прынцыпам партыйнасці і мастацкім метадам сацыялістычнага рэалізму савецкая рэчаіснасць разглядалася як найвышэйшае дасягненне чалавецтва. У цэнтры ўвагі літаратараў знаходзілася новая гістарычная супольнасць людзей — савецкі народ. Гэтыя абставіны абумовілі недастатковую ўвагу да адлюстравання ў літаратуры нацыянальна-культурных асаблівасцей беларускага народа. Партыйныя органы імкнуліся зарыентаваць дзеячаў культуры на праслаўленне вялікіх здзяйсненняў савецкай краіны і вырашэнне задачы пабудовы камунізму.

«Перабудова» другой паловы 1980-х гг. аказала станоўчы ўплыў на ўсе бакі культурнага жыцця краіны. Прынцып галоснасці, страта КПБ манаполіі на ўладу садзейнічалі паступоваму змякчэнню адміністрацыйна-камандных метадаў кіраўніцтва культурай. У галіне літаратуры і мастацтва з’явілася магчымасць рэалізаваць свабоду творчасці. Увага да адлюстравання ўнутранага духоўнага свету асобы стала прыкметнай характарыстыкай беларускай літаратуры.

Тэма Вялікай Айчыннай вайны ў творах беларускай літаратуры. Дзеячы беларускай літаратуры, распрацоўваючы тэму Вялікай Айчыннай вайны ва ўмовах адноснай дэмакратызацыі тагачаснага грамадска-палітычнага жыцця, значна пашырылі абмежаваныя партыйнымі прадвызначэннямі рамкі мегаду сацыялістычнага рэалізму. Яны ўнеслі вялікі ўклад у адлюстраванне суровай праўды вайны, маральных прынцыпаў, якіх прытрымліваліся на фронце і ў тыле. У мастацкіх творах вайна разглядалася як выпрабаванне ў цяжкіх умовах чалавека, яго годнасці, адданасці гуманістычным ідэалам. Гэта найбольш ярка ўвасобілася ў раманах Івана Чыгрынава «Плач перапёлкі», «Апраўданне крыві», Івана Навуменкі «Сасна пры дарозе», «Вецер у соснах», «Сорак трэці». Сярод твораў беларускай літаратуры, прысвечаных ваеннай тэме, — дылогія Алеся Адамовіча «Партызаны» і «Хатынская аповесць», дакументальная кніга «Я з вогненнай вёскі...» (А. Адамовіч, Я. Брыль і У. Калеснік).

Значнае месца займае Вялікая Айчынная вайна ў творчасці народнага пісьменніка БССР Васіля Быкава. Яго творы «Жураўліны крык», «Альпійская балада», «Трэцяя ракета», «Сотнікаў», «Абеліск», «Дажыць да світання», «Пайсці і не вярнуцца», «Знак бяды» адлюстроўваюць звычайнага чалавека ва ўмовах вайны, для якога штодзённы гераізм стаў нормай паводзін. В. Быкаў удастоены звання Героя Сацыялістычнай Працы.

Новае асэнсаванне ваенных падзей, аналіз псіхалогіі простага салдата, набліжэнне да праўды жыцця характэрныя і для творчасці вядомага беларускага пісьменніка Янкі Брыля. Ён адным з першых у рамане «Птушкі і гнёзды» ўвёў у беларускую ваенную прозу тэму духоўных каштоўнасцей і праблему паводзін чалавека на вайне.

Гістарычная тэматыка ў беларускай літаратуры. У раманах Івана Мележа «Людзі на балоце», «Подых навальніцы», «Завеі, снежань», якія склалі трылогію «Палеская хроніка», пісьменнік раскрыў лёс беларускага сялянства ў 1920-1930-я гг. на Палессі. Трылогія стала гімнам беларускаму народу і роздумам над яго гісторыяй.

Падзеяй у беларускай літаратуры гэтага часу стаў выхад шэрагу твораў Уладзіміра Караткевіча. Ён планаваў напісаць трылогію, прысвечаную падзеям 1863-1864 гг., але паспеў стварыць толькі першы раман «Каласы пад сярпом тваім». Тэме паўстання 1863-1864 гг. прысвечана таксама героіка-рамантычная драма «Кастусь Каліноўскі». Аповесць «Дзікае паляванне караля Стаха», створаная ў жанры гістарычнага дэтэктыва, апісвае падзеі 1880-х гг. у адным з куткоў Беларусі. У дэтэктыўным жанры створаны раман «Чорны замак Алынанскі», які адлюстроўвае непарыўную сувязь паміж гістарычным мінулым і сучаснасцю. Асновай для напісання рамана «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» паслужыў запіс хронікі Вялікага Княства Літоўскага аб з’яўленні ў XVI ст. чалавека, які прысвоіў сабе імя Хрыста. Пачуццём любові да Радзімы і павагі да яе гісторыі напоўнены нарыс «Зямля пад белымі крыламі».

Асабліва плённа працаваў у галіне літаратуры Іван Шамякін. Шэраг твораў пісьменніка прысвечаны гісторыка-рэвалюцый-

ным падзеям: аповесць «Браняпоезд “Таварыш Ленін”», раман «Петраград — Брэст». У кнізе «Трывожнае шчасце» лёс герояў асацыіруецца з лёсам усяго пака^ення, якое прайшло праз цяжкія выпрабаванні вайны, змагаючыся з ворагам на франтах, у партызанскіх атрадах, і ў цяжкіх пасляваенных умовах актыўна ўдзельнічала ў аднаўленні народнай гаспадаркі. Раманы «Сэрца на далоні» і «Снежныя зімы» ставяць праблемы грамадскага жыцця і станаўлення чалавека як асобы ў складаных грамадскіх працэсах. Праблемы Чарнобыля раскрыты ў рамане «Злая зорка». Народны пісьменнік БССР удастоены звання Героя Сацыялістычнай Працы.

Беларуская паэзія. Адлюстраванне агульначалавечых каштоўнасцей праз асабістыя перажыванні герояў стала адной з галоўных тэм беларускай па'эзіі. Асабліва ярка яно праявілася ў творчасці народнага паэта Беларусі Петруся Броўкі (зборнікі «Пахне чабор», «Далёка ад дому», «А дні ідуць...» і інш.). Ён быў удастоены Дзяржаўнай гірэміі БССР за ўдзел у выданні «Бёларускай савецкай энцыклапедыі».

Талент народнага паэта Беларусі Максіма Танка з найбольшай сілай выявіўся ў зборніках вершаў «Нарачанскія сосны», «Прайсці праз вернасць» і інш. Адной з самых яскравых паэтычных зорак Беларусі XX ст. стаў Пімен Панчанка. Яго зборнікі «Пры святле маланак», «Маўклівая малітва» і іншыя прысвечаны змаганню за годнасць чалавечай асобы, за нацыянальную самасвядомасць, мову і культуру беларускага народа.

3. Аналіз гістарычнай з'явы на падставе статыстычных даных

Аналіз колькасных паказчыкаў, якія сведчаць аб пэўнай з’яве сацыяльна-эканамічнага развіцця ў БССР.

Калі ў 1966 г. гарадскіх жыхароў налічвалася 3,3 млн чалавек (39 % ад агульнай колькасці насельніцтва БССР), то ў 1985 г. — 6,2 млн (62 %). Статыстычныя даныя сведчаць аб працэсе ўрбанізацыі — колькасным росце гарадоў і павелічэнні гарадскога насельніцтва, сведчаннем чаго стала ўзнікненне новых добраўпарадкаваных гарадоў Салігорска, Наваполацка, Светлагорска і развіццё хуткімі тэмпамі жыллёвага будаўніцтва за кошт узвядзення так званых «хрушчовак» (буйнаблочнага і панэльнага будаўніцтва). Фактарамі, якія абумовілі разгортванне гірацэсу ўрбанізацыі, сталі: адток сельскага насельніцтва, асабліва моладзі, у горад; адкрыццё вялікіх запасаў калійных солей у Салігорскім раёне, што дазволіла разгарнуць у рэспубліцы шырокамаштабную вытворчасць мінеральных угнаенняў на гіабудаваных салігорскіх калійных камбінатах; развіццё ў БССР хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці, звязанае з будаўніцтвам шэрагу буйных хімічных прадпрыемстваў, сярод якіх Полацкі нафтаперапрацоўчы завод, Светлагорскі завод штучнага валакна.