Білет 11. Гісторыя Беларусі

1. Адукацыя, навука і культура БССР у 1920-я гг.: умовы развіцця і дасягненні

Адукацыя і навука ў БССР у 1920-я гг. Дзякуючы палітыцы беларусізацыі ў БССР паспяхова вырашаліся агульныя для СССР пытанні, звязаныя з ліквідацыяй непісьменнасці дарослага насельніцтва і падрыхтоўкай неабходных кваліфікаваных кадраў, што стала асновай для фарміравання савецкай інтэлігенцыі. Так, за гады беларусізацыі сталі пісьменнымі каля 200 тыс. дарослых людзей. Паспяхова працавала гаварыства «Прэч непісьменнасць» пад кіраўніцтвам сгаршыні А. Р. Чарвякова.

У 1926 г. было ўведзена ўсеагульнае абавязковае навучанне дзяцей ад 8 да 11 гадоў. БС^СР першай з савецкіх рэспублік ажыццявіла ўсеагульнае абавязковае навучанне дзяцей 8-гадовага ўзросту.

Значнае развіццё атрымала сярэдняя спецыяльная адукацыя. Былі адкрыты новыя сельскагаспадарчыя, індустрыяльныя, педагагічныя і іншыя тэхнікумы. У Гомельскім педагагічным тэхнікуме выкладаў псіхалогію выдатны вучоны Леў Сямёнавіч Выгоцкі. Існавалі 7 рабочых факультэтаў (рабфакаў), якія былі адкрыты для падрыхтоўкі рабоча-сялянскай моладзі да паступлення ў вышэйшыя навучальныя ўстановы.

Вядучай установай вышэйшай адукацыі стаў адкрыты ў 1921 г. Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Першым рэктарам БДУ быў аўтар шматлікіх прац па гісторыі славянскіх народаў У. I. Пічэта — вучань аднаг'о са стваральнікаў канцэпцыі нацыянальнай гісторыі Беларусі М. В. Доўнар-Запольскага, які адзін год працаваў прафесарам у БДУ. Тут таксама выкладалі адзін з заснавалыіікаў беларускага мастацтвазнаўства М. М. Шчакаціхін, першы беларускі прафесар геаграфіі А. А. Смоліч.

Гісторык У. М. Ігнатоўскі ўзначаліў адкрыты ў 1922 г. Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт), рэарганізаваны ў 1929 г. у Беларускую Акадэмію навук.

Выдатны вучоны, філолаг-славіст, заснавальнік беларускага мовазнаўства, філалогіі і фалькларыстыкі Я. Ф. Карскі ў 1922 г. завяршыў працу над трохтомным выданнем «Беларусы», якое лічыцца энцыклапедыяй беларусазнаўства.

Беларуская савецкая літарагура ў 1920-я гг. Для беларускай літаратуры ў 1920-я гг. было характэрна станаўленне жанру рамана. Першым стаў раман 3. X. Жылуновіча (Цішкі Гартнага) «Сокі цаліны». У гэты час былі апублікаваны паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» і «Сымон-музыка», у якіх адлюстраваны жыццё, праца і духоўны свет простых людзей дарэвалюцыйнай Беларусі. Выйшла другая частка аднаго з самых значных гвораў Я. Коласа «На ростанях» — аповесць «У глыбі Палесся». Янка Купала стварыў шэраг паэтычных твораў, галоўнай тэмай якіх было будаўніцтва сацыялізму ў Беларусі. Да лепшых яго твораў

гэтага перыяду адносіцца паэма «Безназоўнае», дзе праслаўляецца Кастрычніцкая рэвалюцыя. Менавіта ў гэты перыяд Я. Колас і Я. Купала сталі народнымі паэтамі Беларусі.

Беларускае савецкае тэатральнае мастацтва. Пад кіраўніцтвам выдатнага беларускага рэжысёра Еўсцігнея Міровіча — першага заслужанага артыста БССР — адбывалася станаўленне першага Беларускага дзяржаўнага тэатра (з 1926 г. — БДТ-1, цяперашні Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Я. Купалы). У 1923 г. на сцэне тэатра ішла драма «Кастусь Каліноўскі», пастаўленая Я. Міровічам. Шырокую вядомасць надалі тэатру спектаклі «Паўлінка» і «Тутэйшыя» па п’есах Я. Купалы. Падзеі апошняй п’есы адбываюцца ў час германскай і польскай акунацыі Беларусі. У цэнтры ўвагі Я. Купалы — мясцовыя жыхары («тутэйшыя»).

У 1926 г. у Віцебску адкрыўся БДТ-2 (цяперашні Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Я. Коласа). У гэты час тут працавала выдатная актрыса Стэфанія Станюта. У 1926-1932 гг. дзейнічаў незвычайны тэатр — Беларускі дзяржаўны вандроўны тэатр пад кіраўніцтвам Уладзіслава Галубка. Ён працягваў традыцыі батлейкі і першага ў Беларусі прафесійнага тэатра Ігната Буйніцкага.

Беларускае кіно і жывапіс. 1920-я гг. сталі часам зараджэння беларускага савецкага кіно. У 1926 г. быў створаны першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» рэжысёра Юрыя Тарыча. Гэта героіка-рамантычная кінастужка аб Грамадзянскай вайне паводле аповесці Міхася Чарота «Свінапас». Сюжэт кінастужкі звязаны з дзейнасцю юнага партызанскага разведчыка, які ўдзельнічае ў барацьбе з польскімі інтэрвентамі. Напрыканцы фільма ў вызваленым ад інтэрвентаў Мінску адбываецца насяджэнне губернскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, дзе засядаюць яго кіраўнікі, у тым ліку А. Р. Чарвякоў, які сыграў самога сябе.

У беларускім жывапісе адным з першых звярнуўся да адлюстравання гістарычных падзей мастак Міхаіл Філіповіч. У 1920-я гг. ім былі створаны карціны «Бітва на Нямізе», «Ночша Івана Купалу», «Паўстанне К. Каліноўскага» і інш. У 1923 г. мастак Валянцін Волкаў напісаў карціну «К. Каліноўскі». Яна мела вялікі поспех. В. Волкаў быў вядомы як аўтар манументальных карцін, прысвечаных барацьбе за ўстанаўленне і ўмацаванне савецкай улады. Сярод іх — вядомая карціна «Партызаны».

2. Народная гаспадарка БССР у другой палове 1960-х — першай палове 1980-х гг.: асноўныя напрамкі і шляхі развіцця

Правядзенне эканамічнай рэформы 1965 г. і яе вынікі. Першая палова 1960-х гг. у СССР, у тым ліку і ў БССР, вызначылася пагаршэннем эканамічнай сітуацыі. Знізіліся сярэднегадавыя паказчыкі прыросту прадукцыі і прадукцыйнасці працы ў прамысловасці. Адной з прычын гэтага з’яўлялася існуючая сістэма планавання і кіравання з адзінага цэнтра надзвычай складанай народнай гаспадаркай усяго СССР, дзе налічвалася больш за 1,5 млн прадпрыемстваў. 3 мэтай пераадолення адмоўных з’яў у эканоміцы ў 1965 г. па ініцыятыве тагачаснага Старшыні Савета Міністраў СССР А. М. Касыгіна была распачата эканамічная рэформа.

Згодна з задумай рэформы прадугледжвалася ўдасканаліць сістэму планавання ў прамысловасці. Замест 100 абавязковых планавых паказчыкаў, якія вызначала дзяржава, заставалася толькі 8, а астатнія планавалі самі прадпрыемствы. Ранейшы галоўны паказчык работы прадпрыемства — аб’ём валавой (усёй выпушчанай) прадукцыі — саступіў месца аб’ёму рэалізаванай (прададзенай) прадукцыі. На прадпрыемствах уводзіўся гаспадарчы разлік — метад гаспадарання, пры якім даходы, што атрымлівае прадпрыемства ад рэалізацыі сваёй прадукцыі, павінны пакрываць і перавышаць яго выдаткі на вытворчасць. У пачатку 1970-х гг. упершыню ў рэспубліцы першым на гасразлік перайшло Міністэрства аўтамабільнага транспарту, якім з 1963 да 1984 г. кіраваў Анатоль Яўгенавіч Андрэеў. За заслугі ў развіцці аўтамабільнага транспарту і актыўную грамадскую дзейнасць яму ў 1976 г. было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

ГІрацоўныя на прадпрыемствах, што перайшлі на гасразлік, атрымалі права самастойна распараджацца часткай свайго прыбытку, выкарыстоўваць атрыманыя ад продажу прадукцыі грошы на набыццё новай тэхнікі, матэрыяльнае заахвочванне ўдзельнікаў вытворчасці, паляпшэнне ўмоў працы. У выніку была паспяхова выканана 8-я пяцігодка (1966-1970). Аднак першапачатковы носпех рэформы быў непрацяглым. Рэформа аказалася наборам супярэчлівых мер. Было немагчыма, напрыклад, спалучыць пашырэнне самастойнасці прадпрыемстваў і ўзмацненне паўнамоцтваў цэнтральных органаў выканаўчай улады — міністэрстваў.

Прамысловае развіццё БССР у 1970-я — першай палове 1980-х гг. Апераджальнымі тэмпамі расла вытворчасць прадукцыі тых галін, якія былі звязаны з навукова-тэхнічнай рэвалюцыяй: прыборабудаўніцтва, электроннай і радыётэхнічнай нрамысловасці. Прынцыпова новым кірункам з’явілася выкарыстанне ў вытворчасці робататэхнікі. У гады дзявятай пяцігодкі (1971-1975) было ўведзена ў строй больш за 90 новых буйных прамысловых прадпрыемстваў. Сярод іх нафтаперапрацоўчы завод у Мазыры, металургічны завод у Жлобіне, шынны камбінат у Бабруйску, чацвёрты калійны камбінат у Салігорску.

У сярэдзіне 1980-х гг. Беларусь была адной з самых эканамічна развітых рэспублік СССР. Пры гэтым эканоміка арыентавалася, як і раней, на экстэнсіўны шлях развіцця за кошт апераджалыіага ўцягвання матэрыяльных і працоўных рэсурсаў пры істотным падзенні тэмпаў росту прадукцыйнасці працы.

Развіццё цяжкай прамысловасці было звязана з усё болыным ператварэннем яе ў галіну вытворчасці для абслугоўвання ваённапрамысловага комплексу. Перадавы ўзровень у абароннай галіне прамысловасці, які адпавядаў навукова-тэхнічнай рэвалюцыі, спалучаўся з захаваннем састарэлага абсталявання і тэхналогій у болынасці іншых галін. Значныя сродкі, якія маглі б палепшыць матэрыяльны ўзровень насельніцтва, выдаткоўваліся ва ўмовах супрацьстаяння СССР з капіталістычнымі краінамі на развіццё цяжкай і абароннай прамысловасці. У прыватнасці, пераважная болынасць колавых шасі для мабілыіых ракетных комплексаў была сгворана ў спецыяльным канструктарскім бюро МАЗа. У той жа час выпуск якасных прадуктаў народнага спажывання набыў другараднае значэнне. Узрастаў дэфіцыт (недахоп) тавараў першай неабходнасці.

Другая палова 1960-х — першая палова 1980-х гг. былі адзначаны далейшым развіццём гранспарту. У 1984 г. была здадзена ў эксплуатацыю першая лінія Мінскага метрапалітэна. Адбылася электрыфікацыя асноўнай чыгуначнай лініі Брэст — Масква. Камсамол Беларусі прыняў самы актыўны ўдзел у будаўніцтве чыгуначнай Байкала-Амурскай магістралі (БАМ). Хутка развіваўся і самы малады і эканамічны від транспарту — трубаправодны. Праз тэрыторыю БССР яшчэ ў 1963 г. прайшоў нафтаправод «Дружба». Агульная працягласць газаі нафтаправодаў у Беларусі ў 1985 г. дасягнула амаль 3 тыс. км.

Разам з поспехамі ў развіцці эканомікі БССР запаволіліся тэмпы яе росту. Паступова наспявалі прыкметы стагнацыі — застоя ў развіцці сацыяльна-эканамічнай сферы. Падзенне тэмпаў эканамічнага росту сведчыла пра тое, што ў эканоміцы склаўся механізм тармажэння. Прычыны яго ўзнікнення заключаліся ў існаванні тагачаснай эканамічнай мадэлі. Характэрныя для яе дзяржаўная ўласнасць на сродкі вытворчасці, камандна-адміністрацыйныя метады кіравання, цэнтралізаванае планаванне і размеркаванне ператварыліся ў тормаз на шляху развіцця вытворчасці. Тагачасны гаспадарчы механізм арыентаваўся пераважна на экстэнсіўны шлях развіцця за кошт колькасных фактараў — будаўніцтва новых гірадпрыемстваў, павелічэння колькасці працоўных і выдаткаваных з дзяржаўнага бюджэту грошай.

Становішча ў сельскай гаспадарцы. Сельская гасгіадарка ў БССР спецыялізавалася на развіцці мясной і малочнай жывёлагадоўлі, вытворчасці бульбы, ільну-даўгунцу, цукровых буракоў У рэспубліцы ў другой палове 1960-х гг. разгарнулася будаўніцтва буйных механізаваных ферм, комплексаў па адкорме буйной рагатай жывёлы і птушкафабрык. Працягвалася меліярацыя. Было асушана каля 1 млн га зямельных плошчаў. Павялічыўся збор збожжа, узрасла нрадукцыйнасць жывёлагадоўлі. Аднак разам з гэтым пагоршылася сітуацыя па ахове наваколля ў раёнах размяшчэння жывёлагадоўчых комплексаў. Каля 1 /3 усіх меліяраваных плошчаў аказаліся перасушанымі і малаэфектыўнымі для земляробства.

Пачалася хімізацыя сельскай гаспадаркі — унясенне ў глебу ііітучных угнаенняў. Колькасць іх з 1965 да 1985 г. павялічылася амаль у 20 разоў. Але празмерная хімізацыя выклікала абвастрэнне экалагічных праблем.

Значна палепшылася забеспячэнне сельскай гаспадаркі адпаведнай тэхнікай. У 1985 г. яе колькасць у БССР павялічылася ў параўнанні з 1970 г. у сярэднім напалову. У 1972 г. імянны трактар «Беларус» з завадскім нумарам 1000000 асабіста П. М. Машэравым быў уручаны славутаму механізатару саўгаса «Лагаза» Лагойскага раёна Герою Сацыялістычнай Працы Надзеі Іванаўне Куніцкай, якая працавала на ім аж да 80-гадовага ўзросту, нават і пасля выхаду на ненсію. 99 % усіх энергетычных магутнасцей сельскай гаспадаркі прыходзілася на машыны і толькі 1 % — на коней.

Аднак тэмпы росту прадукцыі сельскай гаспадаркі не адгіавядалі патрэбам рэспублікі. Велізарныя сродкі, якія дзяржава накіроўвала на патрэбы сельскай гаспадаркі, выкарыстоўваліся ва ўмовах адміністрацыйна-каманднай эканомікі не заўсёды мэтазгодна. Дзяржава пасгаянна павышала закупачныя цэны на мяса, малако, збожжа. Прадаваліся ж гэтыя прадукты па вельмі нізкім кошце, што кампенсавала даволі невялікія заробкі працоўных. Розніца паміж высокай закупачнай цаной і нізкім коштам пры продажы вяла да страт з боку дзяржавы. У сельскай гаспадарцы БССР паступова наспявалі крызісныя з’явы.

Узровень жыцця народа. У 1967 г. рабочыя і служачыя былі пераведзены на 5-дзённы працоўны тыдзень з двума выхаднымі днямі. Павелічэнпе заработнай платы, а таксама памераў пенсій і льгот вяло да росту грашовых даходаў насельніцтва. Аднак гэта адбывалася ва ўмовах зніжэння тэмпаў эканамічнага развіцця. Таму рост грашовай масы стаў апераджаць вытворчасць тавараў. У выніку ў канцы 1970-х — пачатку 1980-х гг. узрос усеагулыіы дэфіцыт прадметаў спажывання.

Развіццё новых галін вытворчасці прывяло да павелічэння колькасці гарадскога насельніцтва. У гарады, дзе ўзровень жыцця быў вышэйшым, перасялялася болыпая частка моладзі з вёсак. Развіваліся новыя гарады: Наваполацк, Салігорск, Светлагорск. Усё гэта сведчыла пра пашырэнне ў рэспубліцы ўрбанізацыі. У 1970-1980-я гг. на аснове індустрыяльнага буйнапанэльнага домабудавання былі створаны новыя жылыя раёны з высокімі архітэктурна-планіровачнымі і кампазіцыйнымі характарыстыкамі.

3. Характарыстыка гістарычнай тэматыкі ў творы беларускай літаратуры

Свае творы прысвяціў айчыннай гісторыі беларускі пісьменнік Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч. Ён планаваў напісаць трылогію пра падзеі 1863-1864 гг., але паспеў стварыць толькі першы раман «Каласы пад сярпом тваім». Тэме паўстання 1863-1864 гг. прысвечана таксама героіка-рамантычная драма «Кастусь Каліноўскі». Гістарьгчная тэматыка распрацавана ў рамане У. Караткевіча «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». Асновай для яго напісання наслужыў запіс хронікі Вялікага Княства Літоўскага аб з’яўленні ў XVI ст. чалавека, які прысвоіў сабе імя Хрыста. Гэты раман — філасофскі роздум аб прызначэнні чалавека на Зямлі. У жанры гістарычнага дэтэктыва створаны раман «Чорны замак Алынанскі», які паказвае непарыўную сувязь паміж гістарычным мінулым і сучаснасцю, і аповесць «Дзікае паляванне караля Стаха» пра падзеі 1880-х гг. у адным з куткоў Беларусі. Для пісьменніка характэрна рамантычнае, фальклорна-легендарнае асэнсаванне мінуўнічыны.