Білет 10. Гісторыя Беларусі

1. Палітыка беларусізацыі: асаблівасці нацыянальных адносін і асноўныя мерапрыемствы

Беларусізацыя як састаўная частка савецкай нацыянальнай палітыкі. Беларусізацыяй называецца палітыка Камуністычнай партыі (балынавікоў) Беларусі ў перыяд з 1924 г. да канца 1920-х гг., якая садзейнічала нацыянальна-дзяржаўнаму і нацыяналыіа-культурнаму будаўніцтву БССР. Беларусізацыя прадугледжвала цэлы комгілекс меранрыемстваў па адраджэнні беларускай культуры, школы, мовы. Адбываўся перавод пераважна на беларускую мову навучання ў школах, дзяржаўнага апарату, беларусы па нацыянальнасці вылучаліся на кіруючыя пасады (карэнізацыя). У 1922 г. па ініцыятыве народнага камісара асветы У. М. Ігнатоўскага быў арганізаваны Інстытут беларускай кульгуры (Інбелкульт).

Беларусізацыя садзейнічала пашырэнню сферы ўжытку беларускай мовы. У гады беларусізацыі дзяржаўнымі былі аб’яўлены адразу чатыры мовы — беларуская, руская, яўрэйская і польская. Такі надыход улічваў асаблівасць нацыянальных адносін у Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1926 г. у БССР пражывала 80,6 % беларусаў, 8,2 % яўрэяў, 7,7 % рускіх, 2 % палякаў. У Канстытуцыі БССР 1927 г. было заканадаўча замацавана палажэнне аб тым, што дзякуючы значнай перавазе ў БССР «насельніцтва беларускай нацыянальнасці беларуская мова выбіраецца як пераважная мова для зносін паміж дзяржаўнымі, прафесіянальнымі і грамадскімі ўстановамі і арганізацыямі».

Супярэчнасці ў правядзенні палітыкі беларусізацыі і яе значэнне. Прадстаўнікі БССР разглядалі беларусізацыю як састаўную частку савецкай нацыянальнай палітыкі, сродак развіцця беларускай мовы і культуры, важны для завяршэння працэсу фарміравання беларускай нацыі і павышэння ролі карэннай нацыянальнасці ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі. У той жачас кіраўніцтва СССР бачыла ў правядзенні палітыкі беларусізацыі быццам бы нацыяналістычныя праявы, якія перашкаджалі будаўніцтву сацыялізму.

Існавалі таксама супярэчнасці паміж нрыхільнікамі і праціўнікамі беларусізацыі. Беларуская дзяржаўная, партыйная, навуковая і культурная эліта ўсебакова садзейнічала правядзенню беларусізацыі ў жыццё. Але чыноўнікі, навукоўцы, дзеячы культуры з асяроддзя яўрэйскай, рускай і іншых нацыянальных меншасцей не падтрымалі беларусізацыю, бо бачылі ў ёй сродак прымусовага насаджэння ўсяго выключна беларускага. У працэсе беларусізацыі здараліся выпадкі ўжывання адміністрацыйных метадаў яе правядзення, парушаўся прынцып добраахвотнасці ў карыстанні той ці іншай мовай, а веданне беларускай мовы магло лічыцца болыд важным за прафесіяналізм чалавека.

Палітыка беларусізацыі садзейнічала развіццю беларускай савецкай культуры і абуджэнню нацыянальных пачуццяў беларускага народа. Нягледзячы на памылкі і недахопы, беларусізацыя спрыяла фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці і ўсведамленню беларусамі саміх сябе як нацыі, павышэнню палітычнай і грамадскай актыўнасці насельніцтва БССР.

У канцы 1920-х гг. правядзенне палітыкі беларусізацыі было прыпынена. Многія палітычныя і дзяржаўныя дзеячы, прадстаўнікі навуковай і культурнай эліты БССР былі абвінавачаны ў распальванні нацыяналізму, спробе аддзяліць рэспубліку ад СССР і рэстаўрыраваць у ёй капіталізм.

2. Курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця БССР у другой палове 1980-х гг.: асноўныя кірункі і спробы рэалізацыі

Рэалізацыя курсу на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця ў галіне прамысловасці. Спробы паскарэння сацыяльнаэканамічнага развіцця БССР, як і СССР у цэлым, былі выкліканы зніжэннем яго паказчыкаў у 1970-х — першай палове 1980-х гг., а таксама адставаннем эканомікі ад дасягненняў сусветнай навукова-тэхнічнай рэвалюцыі. Застой (стагнацыя) у эканоміцы абумовіў неабходнасць правядзення эканамічнай рэформы. Партыйным кіраўніцтвам быў прыняты курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны, які прадугледжваў пераход на інтэнсіўны шлях развіцця эканомікі на аснове павелічэння якасных паказчыкаў (за кошт выкарыстання навейшых дасягненняў навукі і тэхнікі, прыярытэтнага развіцця машынабудавання, росту прадукцыйнасці працы).

Асноўнай задачай распрацаванага плана развіцця народнай гаспадаркі БССР на 1986-1990 гг. быў вызначаны пераход ад пераважна адміністрацыйных метадаў кіравання да эканамічных. У 1987 г. быў прыняты Закон «Аб дзяржаўным прадпрыемстве», згодна з якім роля цэнтральных міністэрстваў абмяжоўвалася падрыхтоўкай кантрольных лічбаў развіцідя і вызначэннем дзяржзаказу. Прадукцыя, якая выраблялася прадпрыемствамі звыш дзяржзаказу, магла рэалізоўвацца па рыначных цэнах. На прадпрыемствах укараняліся гаспадарчы разлік і самафінансаванне. Праднрыемствы самі зараблялі грошы за кошт даходаў ад рэалізацыі сваёй прадукцыі і не мелі патрэбы ў дзяржаўным фінансаванні. Яны атрымалі магчымасць болыную частку прыбытку пакідаць у сябе і выкарыстоўваць яе ў сваіх інтарэсах.

Аднак абмежаванне функцый міністэрстваў адбывалася ва ўмовах адсутнасці ў краіне неабходных рынкавых структур. Таму прадпрыемствы самі імкнуліся вярнуцца пад апеку міністэрстваў, каб дабіцца як мага большага дзяржзаказу. У канцы 1980-х гг. народная гаспадарка БССР па-ранейшаму заставалася пад уладай адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіравання з апорай выключна на дзяржаўную форму ўласнасці на сродкі вытворчасці. Сацыяльна-эканамічнае становішча нрацягвала пагаршацца. Пачала нарастаць інфляцыя — абясцэньванне папяровых грошай, гэта значыць падзенне іх пакупной здольнасці ў выніку павышэння цэн на тавары і паслугі.

Галоўным дасягненнем эканамічнага развіцця БССР у другой палове 1980-х гг. стала паступовая гіераарыентацыя з выпуску тавараў цяжкай прамысловасці на выпуСк тавараў лёгкай прамысловасці. Упершыню тавары народнага сгіажывання па аб’ёме сваёй вытворчасці сталі выпускацца апераджальнымі тэмпамі.

Пагаршэнне становішча ў сельскай гаспадарцы. У сельскай гаснадарцы захоўвалася калгасная форма вытворчасці. Ва ўмовах існавання розніцы паміж высокімі цэнамі на прамысловыя тавары і нізкімі дзяржаўнымі закупачнымі цэнамі на сельскагаспадарчую прадукцыю калгасы амаль перасталі купляць неабходную тэхніку. Скарацілася выкарыстанне ўгнаенняў. Пачалося падзенне вытворчасці прадуктаў харчавання. Для забеспячэння імі насельніцтва была ўведзена сістэма талонаў.

У гэтых умовах больш настойліва сталі ўзнімацца пытанні аб неабходнасці пераходу да разнастайных форм гаспадарання на зямлі. У 1990 г. быў прыняты закон «Аб уласнасці», які прадугледжваў прыватную, калектыўную і дзяржаўную ўласнасць. У 1991 г. быў прыняты закон «Аб сялянскай (фермерскай) гаспадарцы». Аднак фермерскіх гаспадарак у Беларусі было створана вельмі мала.

Чарнобыльская катастрофа. Эканамічнае становішча БССР пагоршылася ў сувязі з аварыяй на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі 26 красавіка 1986 г. Пажар, які ўзнік на адным з блокаў Чарнобыльскай АЭС, удалося лакалізаваць дзякуючы самаахвярнасці пажарнікаў, у тым ліку жыхара Брагіна беларуса Васіля Іванавіча Ігнаценкі. Ен атрымаў вострае паражэнне прамянёвай хваробай. Пасмяротна ўзнагароджаны савецкім ордэнам Чырвонага Сцяга, а ў 2006 г. за гераічны подзвіг у імя жыцця цяперашніх і будучых пакаленняў яму прысвоена званне Героя Украіны. Тысячы ўдзельнікаў пераадолення наступстваў аварыі атрымалі ў народзе назву ліквідатараў.

Чарнобыльская катастрофа нанесла Беларусі страты, роўныя 32 рэспубліканскім бюджэтам 1985 г. 23 % тэрыторыі рэспублікі былі забруджаны радыеактыўнымі ізатопамі, якія доўга не раскладаюцца. Ад радыеактыўнага забруджвання пацярпела 2,3 млн чалавек, гэта значыць кожны пяты жыхар Беларусі. 3 гаспадарчага абароту было выведзена 20 % зямель. У ліпені 1986 г. Вярхоўны Савет БССР прызнаў усю тэрыторыю Беларусі зонай экалагічнага бедства.

Першапачаткова стан радыеактыўнага забруджвання і яго ўплыву на здароўе людзей замоўчваўся, каб пазбегнуць непажаданых сацыяльных хваляванняў. Толькі ў 1989 г. з інфармацыі аб радыяцыйным становішчы ў Беларусі быў зняты рэжым сакрэтнасці. Урадам БССР была распрацавана і ў 1989 г. прынята доўгатэрміновая дзяржаўная праграма ліквідацыі вынікаў аварыі. 3 забруджаных тэрыторый на новае месца жыхарства было адселена болын за 135 тыс. чалавек. Для перасяленцаў было пабудавана шмат жылля. У беларускім сектары 30-кіламетровай зоны адсялення вакол станцыі быў створаны Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік.

3. Параўнальная характарыстыка падзей (працэсаў) гісторыі Беларусі па прапанаваных або самастойна вызначаных прыкметах

Параўнанне сацыяльна-эканамічнага развіцця Савецкай Беларусі і анексіраванай Польшчай Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гг.

Характарыстыка індустрыяльнага развіцця звязана з правядзеннем паскоранай індустрыялізацыі ў БССР і пераўтварэннем Заходняй Беларусі ў аграрны прыдатак прамысловых раёнаў Польшчы, рынак збыту прадукцыі, крыніцу таннай сыравіны і рабочай сілы.

У сельскай гаспадарцы ў БССР ажыццяўлялася палітыка суцэльнай калектывізацыі, якая абумовіла перавод сялянскай гаспадаркі з індывідуальнай у калектыўную, і разам з тым парушаліся прынцыпы добраахвотнасці і паступовасці ў стварэнні калгасаў і правядзенні раскулачвання, што прывяло да дэфармацыі законнасці і страты эканамічнага эфекту. У Заходняй Беларусі больш за 80 % насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай ва ўмовах, калі амаль палова зямельнага фонду належала буйным памешчыкам, якія складалі менш за 1 % жыхароў сельскай мясцовасці, а польскімі ўладамі праводзілася палітыка насаджэння асаднікаў (польскіх каланістаў) і эксплуатацыі сялян-беднякоў, якія складалі каля 70 % сельскага насельніцтва.