Білет 9. Гісторыя Беларусі

1. Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 1920-я гг.: дэмакратызацыя і ўдзел у стварэнні СССР

Дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця. Увядзенне нэпа спрыяла дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця, распаўсюджванню і замацаванню форм дзяржаўнага ладу, заснаваных на прызнанні прынцыпаў народаўладдзя, свабоды і роўнасці грамадзян. Гэта адбывалася ва ўмовах спынення дзейнасці палітычных партый, што супрацьстаялі бальшавікам, і замацавання ў БССР аднапартыйнай палітычнай сістэмы. У 1921 г. скончылі сваё легальнае існаванне дзве найболып уплывовыя палітычныя партыі: Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (беларускія эсэры) і яўрэйская партыя Бунд. У 1923 г. балыпавікі абвясцілі амністыю (памілаванне) беларускім палітычным і культурным дзеячам, якія не прымалі ўдзелу ва ўзброенай барацьбе супраць савецкай улады. У выніку многія з тых, хто знаходзіўся за мяжой краіны, вярнуліся ў Савецкую Беларусь і ўнеслі свой уклад у развіццё культуры, асветы, навукі. На Берлінскай канферэнцыі ў 1925 г. болыпасць кіруючых дзеячаў Беларускай Народнай Рэспублікі прызналі Савецкую Беларусь і аб’явілі аб роспуску сваіх палітычных цэнтраў. Сярод тых, хто вярнуўся з-за мяЖы, былі В. Ю. Ластоўскі і А. I. Цвікевіч.

Удзел БССР ва ўтварэнні СССР. Пад кіраўніцтвам ЦК РКП(б) пачаліся пошук і выпрацоўка канкрэтных форм аб’яднання савецкіх рэспублік у адну дзяржаву. Гэта было неабходна ва ўмовах міжнароднай ізаляцыі савецкай краіны для сумеснага пераадолення наступстваў Грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі, якія выклікалі гаспадарчы крызіс.

В. Сталін, як народны камісар па справах нацыянальнасцей, выступіў з ідэяй «аўтанамізацыі». Паводле яе ўсе савецкія рэспублікі павінны былі аб’явіць сябе састаўнымі часткамі РСФСР і ўвайсці ў яе склад на правах аўтаноміі. Але гэты план не быў падтрыманы кіраўнікамі кампартый рэспублік, у тым ліку і Беларусі. У. I. Ленін прапанаваў болын прымалыіую форму дзяржаўнага ўладкавання — федэрацыю. Яна ўяўляе сабой саюз некалькіх дзяржаў, якія падпарадкоўваюцца адзінаму цэнтру і пры гэтым захоўваюць самастойнасць у вырашэнні асобных пытанняў унутранай палітыкі. У федэрацыі дзейнічаюць адзіныя канстытуцыя, органы дзяржаўнай улады, устанаўліваюцца адзіныя грамадзянства, грашовыя адзінкі.

Ідэя аб’яднання была рэалізавана на IV Усебеларускім з’ездзе Саветаў, які адбыўся 14-18 снежня 1922 г. у Мінску. Дэлегаты з’езда аднагалосна адобрылі ідэю стварэння Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). Савецкі Саюз разглядаўся як адзіная дзяржава, у якой добраахвотна на свабоднай і раўнапраўнай аснове аб’ядноўваліся ўсе савецкія рэспублікі. Была выбрана дэлегацыя для паездкі ў Маскву, каб выказаць адносіны да ўтварэння Саюза ССР.

30 снежня 1922 г. дэлегацыі, якія сабраліся на I Усесаюзным з’ездзе Саветаў, падпісалі Дэкларацыю аб утварэнні СССР і Дагавор аб утварэнні СССР, які заключылі БССР, РСФСР, УССР, ЗСФСР (Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка). З’езд выбраў вярхоўны заканадаўчы орган Саюза — Цэнтральны Выканаўчы Камітэт СССР. Яго старшынёй ад Беларусі быў абраны А. Р. Чарвякоў.

Узбуйненне тэрыторыі БССР. 3 улікам як эканамічнага, так і нацыянальнага фактараў савецкія і партыйныя органы БССР выказалі жаданне вярнуць у яе склад усходнія паветы, якія ўваходзілі ў РСФСР і дзе болыпасць насельніцтва складалі беларусы.

У сакавіку 1924 г. урад СССР выдаў дэкрэт аб перадачы Беларускай ССР 16 паветаў Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняў. У выніку ўзбуйнення тэрыторыя Савецкай Беларусі павялічылася да 110 гыс. км[1], гэта значыць стала большай у 2 разы, а насельніцтва — да 4,2 млн чалавек, гэта значыць узрасло амаль у 3 разы.

У снежні 1926 г. адбылося другое ўзбуйненне БССР. У яе склад былі ўключаны Гомельскі і Рэчыцкі паветы, у якіх налічвалася больш за 15 тыс. км2 з насельніцтвам каля 650 тыс. чалавек.

Канстытуцыя БССР1927 г. Важнай падзеяй у грамадска-палітычным жыцці рэспублікі стала прыняцце ў 1927 г. на VIII з’ездзе Саветаў БССР Канстытуцыі БССР. Згодна з Канстытуцыяй палітычнай асновай БССР з’яўляліся Саветы рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў, якім належала ўся ўлада ў межах БССР. У Канстытуцыі былі замацаваны змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле рэспублікі ў выніку ўзбуйнення яе тэрыторыі.

Былі зацверджаны Дзяржаўны герб і Дзяржаўны сцяг Беларуекай ССР. Канстытуцыя 1927 г. зацвердзіла назву дзяржавы — Беларуская Савецкая Сацыялістьшная Рэспубліка. У дзяржаўным гербе, які існаваў у 1920-1926 гг., першапачаткова выкарыстоўвалася абрэвіятура «ССРБ», якая ў 1923 г. была заменена на «БССР».

2. Сацыяльна-эканамічнае развіццё БССР у другой палове 1950-х — першай палове 1960-х гг.: фарміраванне прамысловага і сельскагаспадарчага комплексаў

Фарміраванне прамысловага комплексу БССР. Эканамічнае развіццё БССР у другой палове 1950-х — першай палове 1960-х гг. было звязана з паступовым разгортваннем навукова-тэхнічнай рэвалюцыі. Яна ўяўляла сабой карэнныя змены вытворчасці ў выніку пераўтварэння навукі ў непасрэдную вытворчую сілу і ўкаранення дасягненняў навукі ў вытворчасць. У 1957 г. для вырашэння задачы паскарэння навукова-тэхнічнага прагрэсу ўводзілася новая сістэма кіравання прамысловасцю і будаўніцтвам па тэрьггарыяльным прынцыпе на аснове эканамічных адміністрацыйных раёнаў. Дзеля гэтага ў кожным з такіх раёнаў ствараліся саветы народнай гаспадаркі (саўнаргасы). Быў таксама ўтвораны Савет народнай гаспадаркі БССР. Саўнаргасы праіснавалі да 1965 г., пасля чаго ўлады зноў вярнуліся да галіновай сістэмы кіравання. Вырашыць пасгаўленую задачу з дапамогай толькі адміністрацыйных мер не ўдалося.

Першачарговая ўвага па-ранейшаму надавалася развіццю цяжкай прамысловасці. У 1958 г. пачаўся выпуск першых кар’ерных самазвалаў на Беларускім аўтамабільным заводзе (БелАЗ) у Жодзіне. У 1960 г. упершыню ў СССР у Мінску на заводзе электронных вылічальных машын была зроблена ЭВМ «Мінск-1». У 1962 г. пачаў выпускаць прадукцыю Мінскі завод халадзільнікаў. Былі пабудаваны новыя прамысловыя праднрыемствы: Бабруйскі завод аўтатрактарных дэталей, мінскія маторны, электратэхнічны і гадзіннікавы заводы, Магілёўскі металургічны завод.

Кіраўніцтва БССР узяло курс на развіццё хімічнай прамысловасці. Адкрыццё вялікіх запасаў калійных солей у Салігорскім раёне дазволіла разгарнуць у рэспубліцы шырокамаштабную вытворчасць мінеральных угнаенняў. Былі пабудаваны першы і другі салігорскія калійныя камбінаты, Гомельскі суперфасфатны і Гродзенскі азотна-тукавы заводы. У 1964 г. была атрымана першая прамысловая нафта ў раёне Рэчыцы. Але запасы яе аказаліся невялікімі. Таму ўласная нафта забяспечвала патрэбы БССР не болып як на 10 %. Астатняя частка неабходнай нафты, а таксама прыродны газ пастаўляліся па трубаправодах з Расіі, якія праз Беларусь ішлі ў краіны Еўропы. 3 улікам гэтага ў БССР быў пабудаваны шэраг буйных хімічных прадпрыемстваў Сярод іх: Полацкі нафтаперанрацоўчы завод, Светлагорскі завод штучнага валакна. У 1965 г. выпуск прадукцыі хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці ў рэспубліцы павялічыўся ў параўнанні з 1950 г. у 27 разоў.

Развіваліся гаксама лёгкая, харчовая, лясная, дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая галіны гірамысловасці, аднак па тэмпах развіцця яны істотна саступалі галінам, якія адносіліся да цяжкай прамысловасці. У першай палове 1960-х гг. адбылося зніжэнне прыбытковасці прадпрыемстваў, знізіліся тэмпы прыросту прадукцыйнасці працы. У гэтым праявілася неэфектыўнасць камандна-адміністрацыйнага кіравання надзвычай складаным народнагаспадарчым комплексам СССР, адсутнасць рыначных механізмаў рэгулявання эканамічных адносін.

Развіццё сельскай гаспадаркі. 3 сярэдзіны 1950-х гг. сельская гаспадарка БССР упершыню за пасляваенныя гады стала прыносіць прыбыткі. У рэспубліцы ўзрасла ўраджайнасць збожжавых культур, павялічылася пагалоўе жывёлы, нарыхтоўка мяса і малака. 3 мэтай павышэння матэрыяльнай зацікаўленасці калгаснікаў у выніках сваёй працы з 1956 г. ім пачалі кожны месяц выплочваць грашовыя авансы на працадні. 3 1958 г. сельскагасгіадарчая тэхніка перадавалася калгасам і саўгасам, якія павінны былі яе выкупіць у МТС (машынна-трактарных станцый). Некаторыя калгасы ператвараліся ў буйныя шматгаліновыя гаспадаркі. У іх ліку — калгас «Рассвет» Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці. Кіраваў ім Кірыл Пракопавіч Арлоўскі. Адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, ён быў удастоены звання Героя Савецкага Саюза. Будучы ў 1943 г. цяжка параненым у баі, ён страціў правую руку, пальцы на левай руцэ і слых. У 1944 г. калгаснікі абралі свайго земляка старшынёй калгаса. Дзякуючы яго вялікім намаганням і ўменню арганізаваць калектыўную гірацу вяскоўцаў калгас выйшаў у лік вядучых у рэспубліцы сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. К. Арлоўскі стаў Героем Сацыялістычнай Працы.

Важнае значэнне для развіцця сельскай гасгіадаркі ў гэтыя гады мела яе інтэнсіўная механізацыя і электрыфікацыя. Значна павялічылася колькасць збожжаўборачных камбайнаў, грузавых аўтамабіляў.

3 мэтай асушэння забалочаных зямель і павелічэння пасяўных плошчаў шырокі размах набыла ў Палессі меліярацыя — прыстасаванне зямлі для сельскагаспадарчага выкарыстання. На асушаных землях арганізоўвалася вытворчасць сельскагаспадарчай прадукцыі.

БССР разам з іншымі савецкімі рэспублікамі ўнесла свой уклад у асваенне цаліны ў Казахстане. Рэспубліка пастаўляла туды сельскагаспадарчую тэхніку. На асваенне цаліны выехала 50 тыс. сямей (амаль 180 тыс. чалавек). Дзякуючы самаадданай працы цаліннікаў Савецкі Саюз атрымаў істотную прыбаўку збожжа, а цаліна стала значным гаспадарчым дасягненнем савецкага народа.

У пачатку 1960-х гг. адбылося пагаршэнне становішча ў сельскай гаспадарцы. На яе развіцці адмоўна адбіўся валюнтарызм у кіраванні пры М. С. Хрушчове — пазіцыя, пры якой ігнараваліся аб'ектыўныя законы развіцця грамадства і вызначальнымі з’яўляліся воля і імкненні асобы кіраўніка. Калгасы і саўгасы атрымлівалі ўказанні кіруючых органаў без уліку мясцовых асаблівасцей. Так, ва ўсіх раёнах БССР, незалежна ад іх прыродна-кліматычных умоў, прымушалі вырошчваць кукурузу. Механізацыя прывяла да значнага скарачэння колькасці коней, бо меркавалася, што, як цяглавая сіла, яны аджылі сваё і на змену ім прыйшло выкарыстанне трактара. Адмоўнымі былі адносіны кіраўніцтва да сялянскай падсобнай гаспадаркі, вядзенне якой фактычна забаранялася.

Умовы жыцця насельніцтва. Павышэнне матэрыяльнага дабрабыту ў 1950-1960-я гг. было звязана з павелічэннем рэальных даходаў насельніцтва дзякуючы неаднаразоваму зніжэнню рознічных цэн на прадукты харчавання і прамысловыя тавары. У 1964 г. дзяржаўнае пенсійнае забеспячэнне было распаўсюджана на калгаснікаў, якія раней увогуле не атрымоўвалі пенсіі.

Асабліва хуткімі тэмпамі развівалася жыллёвае будаўніцтва. За кошт узвядзення так званых «хрушчовак» (буйнаблочнага і панэльнага будаўніцтва) за перыяд 1959-1965 гг. у БССР амаль 2,7 млн чалавек палепшылі свае жыллёвыя ўмовы. У БССР з'явіліся новыя добраўпарадкаваныя гарады: Салігорск, Наваполацк, Светлагорск, што сведчыла аб урбанізацыі — колькасным росце гарадоў і павелічэнні гарадскога насельніцтва.

3. Характарыстыка дзейнасці гістарычнай асобы

Заслужаны аўтарытэт сярод беларусаў мае ўраджэнец Віцебшчыны партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР Пётр Міронавіч Машэраў. Яго маладосць прыйшлася на 1930-я гады, калі падчас сталінскіх рэпрэсій беспадстаўна быў арыштаваны яго бацька. У гады Вялікай Айчыннай вайны П. М. Машэраў стаў адным з арганізатараў і кіраўнікоў патрыятычнага падполля і партызанскага руху ў Беларусі. У 1942 г. акупантамі была ўзята ў заложнікі і расстраляна яго маці. Сам ён двойчы быў паранены ў баях. У 26 гадоў стаў Героем Савецкага Саюза. Прайшоў працоўны шлях ад настаўніка сярэдняй школы да Першага сакратара ІДэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі ў 1965-1980 гг. Герой

Сацыялістычнай Працы. П. Машэраў карыстаўся вялікай павагай сярод насельніцтва за прастату ў абыходжанні, даступнасць, дэмакратычнасць, атрымаў імідж рэфарматара ў гады брэжнеўскай сташацыі. Імкнуўся адстойваць сваю пазіцыю па пытаннях развіцця рэспублікі і дабрабыту яе жыхароў. У перыяд яго дзейнасці БССР дасягнула значных носпехаў у стварэнні індустрыяльнага патэнцыялу, стала адной з высокаразвітых рэспублік СССР.