Білет 8. Гісторыя Беларусі

1. БССР у гады новай эканамічнай палітыкі: асаблівасці сацыяльна-эканамічнага становішча

Сацыяльна-эканамічнае становішча Беларусі пасля Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Тэрыторыя Беларусі пасля падпісання Рыжскага міру аказалася падзеленай: заходнія раёны, амаль палова беларускіх зямель з насельніцтвам больш за 4 млн чалавек, адышлі да Польшчы, а Віцебская і Гомельская губерні заставаліся ў складзе РСФСР. Тэрыторыю БССР складалі толькі 6 паветаў былой Мінскай губерні з насельніцтвам 1,6 млн чалавек.

Прамысловая вытворчасць у 1920 г., у параўнанні з даваеннай, скарацілася ў 7 разоў. Колькасць рабочых зменшылася амаль на 30 %, а іх заработная плата складала 10-20 % ад даваеннага ўзроўню. Прадукцыя сельскай гаспадаркі складала менш за 50 % ад даваеннай. Пасяўныя плошчы зменшыліся болын як на адну трэць. Тысячы сялян засталіся без жылля і зведалі, што такое голад.

Пераход да новай эканамічнай палітыкі (нэпа). 3 заканчэннем Грамадзянскай вайны на парадак дня было пастаўлена пытанне аб аднаўленні разбуранай вайной гаспадаркі. Палітыка «ваеннага камунізму» гэтаму не спрыяла. Сяляне выказвалі ўсё большае незадавальненне харчразвёрсткай ва ўмовах пераходу да мірнага будаўніцтва. Яны не разумелі, чаму цяпер, пасля заканчэння вайны, трэба аддаваць дзяржаве амаль усе свае прадукты.

X з’езд Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў), які адбыўся ў сакавіку 1921 г., прыняў рашэнне аб увядзенні новай эканамічнай палітыкі (нэпа). Бальшавіцкае кіраўніцтва на чале з У. I. Леніным ужо праз тры дні пасля падпісання Рыжскага мірнага дагавора прыняло рашэнне аб замене харчразвёрсткі натуральным харчпадаткам. Харчпадатак аб’яўляўся загадзя, напярэдадні сяўбы, і быў меншым за харчразвёрстку. Сялянам дазваляўся свабодны гандаль, немагчымы раней ва ўмовах вайны. У селяніна пасля выплаты харчпадатку з’яўляліся лішкі прадуктаў, якія ён мог прадаць на рынку, атрымаўшы за гэта грошы ва «ўласную кішэню». Праўда, асноўная маса сялянскіх гаспадарак сутыкалася з цяжкасцямі пры продажы свайго ўраджаю. Справа ў тым, што цэны на сельскагаспадарчыя прадукты былі значна ніжэйшымі, чым на прамысловыя тавары. Узніклі так званыя «нажніцы цэн» не на карысць сялян.

Адной з асаблівасцей нэпа ў Беларусі была ліквідацыя ў 1922-1924 гг. розных грашовых адзінак, якія атрымалі ў прыгранічных раёнах даволі шырокае распаўсюджанне. У грашовы абарот уводзіўся савецкі чырвонец. Гэта грашовая адзінка раўнялася дарэвалюцыйнай 10-рублёвай залатой манеце і каштавала на сусветным рынку да сярэдзіны 1926 г. больш за 5 долараў ЗША. Чырвонец вырабляўся з золата і мог замяняцца папяровымі грашыма.

Дазвол прыватнага гандлю прывёў у сярэдзіне 1920-х гг. да стварэння шырокай сеткі магазінаў рознічнага гандлю, у якіх галоўнай фігурай стаў прыватнік (нэпман).

Уплыў нэпа на развіццё сельскай гаспадаркі і прамысловасці. Пры ажыццяўленні нэпа дазваляліся арэнда зямлі (часовае карыстанне ёю за вызначаную плату), ужыванне наёмнай працы, свабодны выбар форм землекарыстання, што прывяло да павелічэння колькасці хутароў, якія ствараліся на былых памешчыцкіх землях. Гэта стала асаблівасцю ў правядзенні нэпа ў Беларусі. Узаконьвалася кааперацыя як форма добраахвотнага аб’яднання людзей для сумеснай арганізацыі працы. Стварыліся таварыствы па сумеснай апрацоўцы зямлі, гандлёвыя кааператывы.

Стаўку ў развіцці сельскай гаспадаркі на падтрымку хутарской сістэмы рабіў Д. Ф. Прышчэпаў, які займаў у 1924-1929 гг. пасады намесніка і народнага камісара земляробства БССР. Такая пазіцыя па пытанні развіцця сельскай гаспадаркі, арыентаваная на развіццё хутароў і абарону кулацкіх гаспадарак, развіццё кааперацыі ў інтарэсах заможнага сялянства, магчымае перасяленне сельскай беднаты на Урал, Далёкі Усход і ў Сібір, атрымала назву «прышчэпаўшчына». У 1929 г. Д. Прышчэпаў быў зняты з пасады і выключаны з партыі.

Увядзенне нэпа аказала спрыяльны ўплыў на стан сельскай гаспадаркі, якая да 1927 г. была поўнасцю адноўлена. Беларускае сялянства змагло забяспечыць насельніцтва рэспублікі неабходнай прадукцыяй.

Нэп прадугледжваў пераход дзяржаўных прамысловых прадпрыемстваў на гаспадарчы разлік — форму гаспадарання, пры якой выдаткі на вытворчасць прадукцыі кампенсуюцца за кошт прыбьггку. Стратныя прадпрыемс/гвы закрываліся, а прадпрыемствы, якія не мелі для дзяржавы асаблівага значэння, аддаваліся ў арэнду кааператыўным арганізацыям або прыватным асобам. Такі падыход павінен быў у кароткі тэрмін ліквідаваць таварны голад і пашырыць тавараабарот паміж горадам і вёскай.

У снежні 1920 г. у мэтах аднаўлення разбуранай вайной гаспадаркі быў распрацаваны план дзяржаўнай электрыфікацыі Расіі (ГОЭЛРО), названы У. I. Леніным «другой праграмай партыі». У БССР быў распрацаваны свой план, згодна з якім на тэрыторыі Беларусі да сярэдзіны 1920-х гг. было пабудавана болып за 20 электрастанцый. Пачалося будаўніцтва буйнейшай на той час Беларускай дзяржаўнай раённай электрастанцыі (БелДРЭС) у Аршанскім раёне. На ёй у якасці паліва выкарыстоўваўся торф. У сувязі з падрыхтоўкай паліва для БелДРЭС у 1927 г. узнік гарадскі пасёлак Асінторф.

Нэп дазволіў у кароткія тэрміны аднавіць разбураную вайной гаспадарку, улічваючы эканамічны патэнцыял таварна-грашовых адносін і матэрыяльную зацікаўленасць працоўных у выніках сваёй працы. Разам з тым нэпам аказаліся незадаволены пэўныя пласты насельніцтва. Сярод іх некаторая частка партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў, прыхільнікаў адміністрацыйна-камандных метадаў кіравання эканомікай, частка простага насельніцтва, якая не магла дасягнуць таго багацця, якое было ў так званых нэпманаў (уладальнікаў невялічкіх прадпрыемстваў, хутаран). Гэтапаслужыла адной з прычын згортвання нэпа ў другой палове 1920-х гг.

2. Грамадска-палітычнае жыццё БССР у другой палове 1950-х — першай палове 1960-х гг.: асноўныя кірункі дэмакратызацыі

Змены ў грамадска-палітычным жыцці. Пасля смерці I. В. Сталіна ў 1953 г. спыніліся рэпрэсіі, пачалася частковая рэабілітацыя — аднаўленне добрага імя і правоў нявінна асуджаных у папярэднія гады. Буйной падзеяй на шляху да змены ўнутрыпалітычнага курсу стаў скліканы ў 1956 г. XX з’езд Камуністычнай партыі Савецкага Саюза (так стала называцца з 1952 г. ВКП(б)). На закрытым пасяджэнні з’езда яго дэлегаты заслухалі даклад «Аб кульце асобы і яго выніках», з якім выступіў М. С. Хрушчоў, абраны ў верасні 1953 г. Першым сакратаром ЦК КПСС.

Праграма КПСС, прынятая ў 1961 г., ставіла за мэту пабудову камунізму ў Савецкім Саюзе ўжо ў пачатку 1980-х гг. Камунізм разглядаўся як вышэйшая ступень развіцця грамадства, што прыходзіць на змену капіталізму. Аднак такі курс, абвешчаны М. С. Хрушчовым на XXII з’ездзе КПСС, аказаўся беспадстаўным.

Пад кіраўніцтвам Першага сакратара ЦК КПБ у 1956-1965 гг. Кірыла Трафімавіча Мазурава ажыццяўляліся меры па пераадоленні наступстваў культу асобы. У 1953-1956 гг. К. Т. Мазураў займаў пасаду Старшыні Савета Міністраў БССР — выканаўчага органа дзяржаўнай улады. Сталі рэгулярна праводзіцца партыйныя з’езды і сходы партыйных арганізацый, дзейнічаў прынцып выбарнасці на кіруючыя партыйныя пасады.

Роля Саветаў дэпутатаў працоўных у грамадска-палітычным жыцці. Згодна з Канстытуцыяй Беларускай ССР 1937 г. абвяшчалася, што ўся ўлада ў БССР належыць Саветам дэпутатаў працоўных, якія складаюць палітычную аснову рэспублікі. Вышэйшым заканадаўчым органам дзяржаўнай улады быў Вярхоўны Савет БССР, які выбіраўся на 4 гады. Аднак на справе Саветы дзейнічалі пад непасрэдным кіраўніцтвам камуністычнай партыі, якой фактычна і належала ўлада. Выбары ў Саветы праводзіліся на безальтэрнатыўнай аснове. Гэта значыць, што кандыдаты, якія прапаноўваліся для выбрання, папярэдне зацвярджаліся партыйнымі органамі. Вьтнікі галасавання за вылучанага кандыдата на выбарах заўсёды перавышалі 99 %.

На сесіях Вярхоўнага Савета БССР абмяркоўваліся ўсе дзяржаўныя пытанні: народнагаспадарчыя планы пяцігодак, ахова здароўя і адукацыя, пенсійнае і бытавое забеспячэнне, развіццё культуры, гандлю і інш. У ліку функцый заканадаўчай улады асабліва важнай з’яўлялася зацвярджэнне дзяржаўнага бюджэту, што ўяўляла сабою зводны план збору даходаў дзяржавы і выкарыстання атрыманых сродкаў на пакрыццё ўсіх відаў дзяржаўных расходаў.

У 1955 г. на пасяджэнні Вярхоўнага Савета БССР пасля адпаведнай перапрацоўкі быў абмеркаваны і зацверджаны Дзяржаўны гімн БССР. Варта адзначыць, што даволі доўга БССР не мела свайго Дзяржаўнага гімна. У 1943 г. быў зацверджаны Гімн СССР. У пасляваенныя гады ён гучаў і на тэрыторыі Беларусі як сімвал яднання розных народаў у шматнацыянальнай дзяржаве. Аўтарамі Дзяржаўнага гімна БССР сталі паэт Міхась Клімковіч і кампазітар Нестар Сакалоўскі.

Роля камсамола ў грамадска-палітычным жыцці. Ленінскі Камуністычны Саюз Моладзі Беларусі з’яўляўся масавай арганізацыяй, якая аб’ядноўвала моладзь ва ўзросце ад 14 да 28 гадоў. У1948 г. у радах ЛКСМБ налічвалася 262,5 тыс. маладых людзей, у 1960 г. — 608,7 тыс., у 1970 г. — 916 тыс. Партыя лічыла камсамол сваім памочнікам і рэзервам. ЛКСМБ кіраваў таксама работай піянерскай арганізацыі ў БССР.

Камсамол Беларусі прымаў удзел у вырашэнні практычна ўсіх народнагаспадарчых задач, якія ставіла камуністычная партыя. У другой палове 1950-х — 1960-я гг. ЛКСМБ аб’явіў падшэфнымі ўсе найважнейшыя новабудоўлі Беларусі. Сярод іх Салігорскі калійны камбінат, Бярозаўская і Лукомская ДРЭС, Полацкі і Мазырскі нафтаперапрацоўчыя заводы, Беларускі шынны камбінат у Бабруйску, прадпрыемствы хімічнай прамысловасці ў Гродне, Гомелі, Полацку. На іх будаўніцтве па пуцёўках ЛКСМБ працавала болын за 20 тыс. маладых людзей. Камсамол Беларусі ўнёс значны ўклад у вырашэнне агульнасаюзнай задачы па асваенні цаліны ў Казахстане, куды выехала з Беларусі болын за 60 тыс. юнакоў і дзяўчат.

Палітыка дзяржавы ў адносінах да канфесій. Адносіны ўлады да канфесій у гады «хрушчоўскай адлігі» будаваліся пад сцягам хутчэйшага пераадолення рэлігійных перажыткаў у свядомасці людзей. Лічылася, што яны быццам бы стрымліваюць паспяховы рух да камунізму. У сярэдзіне 1950-х — першай палове 1960-х гг. узнялася новая антырэлігійная хваля, былі закрыты многія храмы, манастыры, духоўныя семінарыі. Амаль напалову скарацілася і колькасць свяшчэннаслужыцеляў. Ганенням падвёрглася таксама і каталіцкая царква, многія з каталіцкіх святароў падвяргаліся арыштам і судовым пакаранням.

Былі закрыты жаночыя манастыры ў Полацку і Гродне. Застаўся толькі Жыровіцкі мужчынскі манастыр. Разам з храмамі знішчаліся і помнікі архітэктуры. Так, у Віцебску ў 1957 г. быў узарваны Мікалаеўскі сабор, а ў 1961 г. — адзін з найстаражытнейшых храмаў XII ст. — Дабравешчанская царква. У гэтым жа годзе быў зруйнаваны касцёл Прачыстай Маці Божай у Гродне, вядомы як «Фара Вітаўта».

Аднак падобныя дзеянні ўлад не давалі чакаемых вынікаў па скарачэнні колькасці вернікаў. Ініцыятыва партыйна-дзяржаўнага кіраўніцтва БССР аб пераўтварэнні краіны ў першую «бязбожную» рэспубліку ў Савецкім Саюзе засталася нерэалізаванай.

3. Тлумачэнне прычынна-выніковых сувязей паміж гістарычнымі фактамі (працэсамі)

Раскрыццё прычынна-выніковай сувязі паміж спыненнем існавання СССР і пачаткам інтэграцыйнага працэсу паміж Рэспублікай Беларусь і краінамі Садружнасці Незалежных Дзяржаў.

3 распадам былога СССР адбыўся разрыў адзінай эканамічнай прасторы, разбурыліся гаспадарчыя сувязі паміж былымі савецкімі рэспублікамі, якія існавалі ў межах народнагаспадарчага комплексу. У працэсе пошуку шляхоў пераадолення крызісных з’яў і аднаўлення былых эканамічных сувязей на новай рыначнай прасторы Рэспубліка Беларусь асаблівую ўвагу надае аднаўленню на раўнапраўнай і ўзаемавыгаднай аснове сувязей з дзяржавамі СНД, якія раней уваходзілі ў склад СССР, найперш з Расіяй.