Білет 4. Гісторыя Беларусі

1. Беларускі нацыянальны руху снежні 1917 — сакавіку 1918 г. Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі

Беларускі нацыянальны рух. Вялікая Беларуская рада (ВБР) як кіруючы орган беларускага нацыянальнага руху выступала за дасягненне аўтаноміі — самастойнага ажыццяўлення дзяржаўнай улады ў Беларусі ў межах Расійскай федэратыўнай рэспублікі. Работай ВБР кіравала Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ), якая восенню 1917 г. не мела вялікага палітычнага ўплыву сярод насельніцтва Беларусі. Дзеячы ВБР, прызнаўшы савецкі ўрад у Петраградзе на чале з У. I. Леніным, адмовіліся прызнаць уладу Абласнога выканаўчага камітэта Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзаха) у Беларусі, бо лічылі, што ён прадстаўляе не беларускі народ, а салдат Заходняга фронту. Аблвыканкамзах усю сваю ўвагу ўдзяляў праблемам Заходняга фронту. Прапагандуючы ідэі ўсталявання ўлады на савецкай аснове і ажыццяўлення сусветнай пралетарскай рэвалюцыі, кіраўніцтва Аблвыканкамзаха не ўспрымала патрабавання аб самавызначэнні беларусаў.

Беларускі нацыянальны рух быў прадстаўлены таксама Беларускім абласным камітэтам (БАК), які быў створаны з дэлегатаў ад беларускіх губерняў на Усерасійскі з’езд сялянскіх дэпутатаў. Прадстаўнікі БАК разглядалі Аблвыканкамзах як часовую грамадзянскую і ваенную ўладу ў Беларусі, паўнамоцтвы якой спыняцца з моманту ўтварэння новай улады, выбранай на Усебеларускім з’ездзе.

БАК і ВБР выступілі з ініцыятывай склікання ў Мінску Усебеларускага з’езда, які павінен быў вырашыць пытанне аб беларускай дзяржаўнасці. СНК РСФСР прыняў рашэнне аб аказанні фінансавай дапамогі БАК для правядзення з’езда. Тагачасны народны камісар па справах нацыянальнасцей I. В. Сталін ад імя СНК падтрымаў ідэю правядзення з’езда на аснове кампраміса паміж Аблвыканкамзахам і БАК.

Усебеларускі з’езд і яго рашэнні. Усебе'ларускі з’езд адбыўся 5-18 снежня 1917 г. у Мінску. Большасць удзельнікаў з’езда была прадстаўлена сялянамі, бежанцамі, вайскоўцамі, рабочымі. Дэлегаты з’езда прадстаўлялі як усе пласты беларускага насельніцтва, так і розныя палітычныя арганізацыі, якія дзейнічалі ў Беларусі. Усебеларускі з’езд упершыню ў навейшай гісторыі Беларусі засведчыў аб пачатку ўсведамлення беларускім грамадствам сваіх дзяржаўна-палітычных інтарэсаў.

На з’ездзе разгарнулася вострая дыскусія наконт вызначэння формы беларускай дзяржаўнасці. Так, прыхільнікі ВБР дабіваліся абвяшчэння Беларусі раўнапраўнай рэспублікай у складзе агульнарасійскай федэрацыі народаў і краёў. Дэлегаты ад БАК прапанавалі абласную аўтаномію Беларусі ў складзе Савецкай Расіі.

Пасля гарачых дыскусій з’езд прыняў рэзалюцыю, якой абвяшчаўся рэспубліканскі лад на беларускіх землях. Удзельнікі з’езда прызналі ўсерасійскую савецкую ўладу. Аднак з’езд ігнараваў існаванне Аблвыканкамзаха. Было вырашана з ліку дэлегатаў стварыць часовы орган краёвай улады — Усебеларускі Савет сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, якому даручалася ў бліжэйшы час склікаць Усебеларускі Устаноўчы сход і вырашыць на ім пытанне аб беларускай дзяржаўнасці.

Пасля таго як дэлегаты прыступілі да разгляду першага пункта рэзалюцыі з’езда аб стварэнні Усебеларускага Савета як часовага органа краёвай улады, СНК Заходняй вобласці і фронту, разумеючы пагрозу сваёй уладзе, з дапамогай вайсковай сілы разагнаў з’езд.

Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). Частка дэпутатаў распушчанага па загадзе СНК Заходняй вобласці і фронту Усебеларускага з’езда, якія мелі антыбальшавіцкую арыентацыю, правяла падпольнае пасяджэнне. На ім быў створаны Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда. Ва ўмовах наступлення германскіх войскаў кіраўнікі Аблвыканкамзаха ў ноч на 19 лютага 1918 г. пакінулі Мінск. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда ўзяў уладу ў свае рукі. 21 лютага 1918 г., у дзень, калі ў Мінск увайшлі германскія войскі, Выканкам Рады Усебеларускага з’езда звярнуўся да народа Беларусі з Першай Устаўной граматай, у якой абвясціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. У грамаце абвяшчалася права беларускага народа, як і іншых народаў, на самавызначэнне. Быў створаны ўрад — Народны сакратарыят Беларусі.

9 сакавіка 1918 г. Выканкам Рады Усебеларускага з’езда прыняў Другую Устаўную грамату, у якой абвяшчалася стварэнне на этнічнай тэрыторыі Беларусі Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). У грамаце таксама абвяшчаліся дэмакратычныя свабоды, роўнасць моў народаў Беларусі, скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю і перадача яе без выкупу сялянам, 8-гадзінны рабочы дзень.

Рада Усебеларускага з’езда, пераўтвораная ў Раду БНР, у Трэцяй Устаўной грамаце 25 сакавіка 1918 г. абвясціла незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі. 11 кастрычніка 1918 г. Рада зацвердзіла часовую канстытуцыю рэспублікі, якой узаконіла сімвалы БНР: герб «Пагоня» і бела-чырвона-белы сцяг.

Сярод ініцыятараў абвяшчэння БНР былі А. I. Луцкевіч і А. А. Смоліч. Абвяшчэнне БНР і яе незалежнасці стала спробай вызначэння формы беларускай дзяржаўнасці на аснове беларускага нацыянальнага руху. БНР з’явілася толькі зародкам дзяржаўнага ўтварэння. Ідэя стварэння беларускай дзяржаўнасці ва ўмовах германскай акунацыі не магла быць рэалізавана.

Германская ваенная адміністрацыя не перашкаджала Радзе БНР займацца культурна-асветніцкай і эканамічнай дзейнасцю. Выдаваліся падручнікі, адчыняліся беларускія школы, быў створаны педагагічны інстытут, арганізавана Беларуская гандлёвая палата.

Частка дзеячаў БНР спадзявалася на афіцыйнае прызнанне Германіяй незалежнасці БНР. Яны накіравалі на імя германскага кайзера Вільгельма тэлеграму, спадзеючыся на яго падтрымку, аднак гэтага не адбылося. Тэлеграма выклікала раскол БСГ.

2. Развіццё адукацыі і навукі БССР у другой палове 1940-х — першай палове 1950-х гг. як сасгаўная часгка працэсу пасляваеннага аднаўлення

Аднаўленне работы агульнаадукацыйнай школы. Адраджэнне народнай адукацыі стала састаўной часткай працэсу пасляваеннага аднаўлення. Наладжванне ў сціслыя тэрміны работы навучальных устаноў стварыла ўмовы для неабходнай адукацыі ўсіх дзяцей і моладзі. У 1950/51 навучальным годзе колькасць вучняў была меншай, чым у перадваенныя гады, што з’явілася вынікам вялікіх страт насельніцтва Беларусі ў гады вайны. Каб прыцягнуць да вучобы дзяцей, якія ў сувязі з вайной не наведвалі школу на працягу трох гадоў і сталі пераросткамі, у пачатковыя школы прымалі дзяцей да 15-гадовага ўзросту, а ў першы і другі класы — адзінаццацігадовых.

Пераадольваючы шматлікія цяжкасці першых пасляваенных гадоў, агульнаадукацыйная школа Беларусі ў сціслы тэрмін забяспечыла ўсеагульнае пачатковае навучанне. А на працягу 1949-1952 гг. уводзілася абавязковае сямігадовае навучанне. Ствараліся ўмовы для адукацыі моладзі, якая працавала, для яе адкрываліся школы рабочай і сельскай моладзі. Адбыўся пераход да навучання з сямігадовага ўзросту (замест васьмігадовага), была ўведзена здача экзаменаў у 4-х і 7-х класах, а ў 10-м класе — экзамен на атэстат сталасці. У заходніх абласцях БССР грамаце было навучана больш за 370 тыс. непісьменных і звыш 500 тыс. малапісьменных.

Вышэйшая і сярэдняя спецыяльная школа Беларусі ў першыя пасляваенныя гады. Ужо ў 1944 г. пачаў сваю дзейнасць Беларускі політэхнічны інстытут. У гэтым жа годзе ў Мінск з-пад Масквы пераехаў БДУ, а з Яраслаўля — медыцынскі інстытут, адным са студэнтаў якога стаў удзельнік Вялікай Айчыннай вайны 20-гадовы Георгій Іванавіч Сідарэнка, цяпер вядомы вучоны-медык, акадэмік. У 1944-1945 гг. аднавіў заняткі Беларускі інстытут народнай гаспадаркі. У 1945 г. быў створаны Беларускі тэатральны інстытут (у 1953 г. перайменаваны ў тэатральна-мастацкі). У 1948 г. адкрыўся Мінскі педагагічны інстытут замежных моў. Усяго ў 1950/51 навучальным годзе ў рэспубліцы дзейнічала 29 вышэйшых навучальных устаноў, у якіх займалася на 10 тыс. студэнтаў болып, чым перад вайной.

У першай палове 1950-х гг. з мэтай падрыхтоўкі інжынерных кадраў былі адкрыты І'родзенскі сельскагаспадарчы інстытут, Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі, Беларускі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі ў Мінску. Сталі працаваць Брэсцкі, Мазырскі і Полацкі педагагічныя інстытуты. Забеспячэнне кваліфікаванымі кадрамі ўсіх галін эканомікі БССР стварыла рэальныя ўмовы для паспяховага пасляваеннага аднаўлення.

Адраджэнне і выхад на новыя рубяжы беларускай навукі. У 1944 г. узнавіла сваю дзейнасць Акадэмія навук БССР. У яе складзе ствараліся новыя навукова-даследчыя інстытуты: механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, філасофіі і права, фізіка-тэхнічны, энергетыкі, фізікі і матэматыкі і інш. У развіццё Акадэміі навук значны ўклад унёс яе прэзідэнт з 1952 да 1969 г. Васіль Феафілавіч Купрэвіч. Асноўнымі кірункамі яго навуковай дзейнасці былі батаніка, глебазнаўства, фізіялогія. Ён упершыню даказаў, што расліны могуць засвойваць для фотасінтэзу вуглекіслату, якая трапляе ў карнявую сістэму разам з вадой з глебы. В. Ф. Купрэвіч прыклаў шмат намаганняў для аднаўлення даследаванняў у галіне генетыкі. Аднак адміністрацыйныя метады кіравання навукай паўплывалі на прызнанне неперспектыўнымі такіх навуковых кірункаў, як генетыка і кібернетыка. Партыйнае кіраўніцтва ўгледзела ў навуковай публікацыі ў амерыканскім часопісе «Зсіепсе» вядомага вучонага-генетыка і селекцыянера, прэзідэнта Акадэміі навук БССР у 1947 г. Антона Раманавіча Жэбрака паклёп на савецкіх вучоных, а сама публікацыя была названа антыпатрыятычнай акцыяй.

Дасягненні навукі ў пасляваенны перыяд пачалі паступова ўкараняцца ў вытворчасць. Шмат для гэтага зрабілі нашы вучоныя. У 1951 г. Дзяржаўную прэмію СССР атрымаў Пётр Іванавіч Альсмік за вывядзенне і ўкараненне ў вытворчасць высокапрадукцыйных гатункаў бульбы, у 1952 г. — Герасім Васільевіч Багамолаў за разведку і адкрыццё Старобінскага радовішча калійных солей.

3. Характарыстыка сацыяльна-эканамічнага (знешнепалітычнага) становішча Беларусі з апорай на гістарычную карту

Характарыстыка геапалітычнага становішча Беларусі, якое склалася ў выніку падзей восені 1939 г., з апорай на гістарычную карту.

У выніку вызваленчага паходу Чырвонай Арміі і рашэння Народнага сходу Заходняй Беларусі яна была ўключана ў склад СССР і ўз’яднана з БССР. У выніку ўваходжання Заходняй Беларусі ў склад БССР яе тэрыторыя павялічылася з 125,6 да 225,6 тыс. км2, а насельніцтва — з 5,6 да 10,3 млн чалавек. На далучанай тэрыторыі былоўтворана5 абласцей — Баранавіцкая, Брэсцкая, Беластоцкая, Вілейская і Пінская. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР дазволіла аднавіць гістарычную справядлівасць у адносінах да надзеленага дзяржаўнымі межамі (згодна ўмовам Рыжскага мірнага дагавора 1921 г.) беларускага народа і дало яму магчымасць жыць і працаваць у межах савецкай сацыялістычнай дзяржавы.